NGUYỄN QUANG LỘC – NGƯỜI XẠ THỦ 18 TUỔI VÀ NĂM LẦN BẮN RƠI MÁY BAY

Cậu học trò tuổi mười tám

Nguyễn Quang Lộc sinh năm 1953 trong một gia đình ở Tân Dân, Hạc Trì, Phú Thọ. Tuổi thơ của ông diễn ra trong những năm đất nước còn chiến tranh, nhưng giống như bao chàng trai cùng trang lứa, ông vẫn có những tháng ngày gắn bó với mái trường và những ước mơ rất đỗi bình thường của tuổi học trò. Năm 1971, sau khi học xong lớp 10 tại Trường cấp 3 Việt Trì, Nguyễn Quang Lộc đứng trước một quyết định có thể làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời mình. Khi ấy ông vừa tròn 18 tuổi, độ tuổi mà nhiều người vẫn còn đang nghĩ đến chuyện tiếp tục học tập, chọn nghề nghiệp và xây dựng tương lai. Thế nhưng chiến tranh đang ngày càng khốc liệt, miền Nam cần sự chi viện của miền Bắc, và hàng nghìn thanh niên đang lần lượt lên đường. Nguyễn Quang Lộc cũng quyết định xếp bút nghiên, cùng những người trẻ trong làng nhập ngũ. Từ ngày ấy, cậu học trò Phú Thọ bắt đầu một hành trình mà chính ông có lẽ cũng không thể hình dung được rằng nó sẽ đưa mình đến những chiến trường ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Sáu tháng học cách chiến đấu với những “con chim sắt”

Sau khi nhập ngũ, Nguyễn Quang Lộc được điều động về Đại đội 3, Tiểu đoàn 172, Quân chủng Phòng không – Không quân và được lựa chọn để huấn luyện chuyên sâu về tên lửa vác vai A72. Đây là một loại vũ khí tương đối mới lúc bấy giờ, đòi hỏi người sử dụng không chỉ có sức khỏe mà còn phải có khả năng quan sát, phán đoán và tính toán rất nhanh. Người xạ thủ phải theo dõi từng chuyển động của máy bay, nắm được hướng bay, độ cao, tốc độ và lựa chọn thời điểm thích hợp để phóng tên lửa. Với Nguyễn Quang Lộc, những kiến thức từng học trên ghế nhà trường giờ đây trở thành những kỹ năng có thể quyết định sự sống còn trên chiến trường. Sau sáu tháng được các chuyên gia Liên Xô huấn luyện, người lính trẻ được giao đảm nhiệm vị trí xạ thủ chính trong các kíp chiến đấu. Đó là một trách nhiệm không hề nhỏ đối với một chàng trai mới rời ghế nhà trường chưa lâu. Nhưng thay vì lo sợ trước nhiệm vụ, ông miệt mài học tập, nghiên cứu cách sử dụng khí tài và tìm hiểu đặc điểm hoạt động của máy bay địch.

Cuộc hành quân vào miền Đông Nam Bộ

Tháng 2 năm 1972, khóa huấn luyện kết thúc. Nguyễn Quang Lộc cùng đơn vị nhận lệnh hành quân thần tốc vào chiến trường miền Đông Nam Bộ. Con đường từ miền Bắc vào chiến trường là một hành trình dài và đầy gian khổ. Những người lính phải vượt qua những cung đường Trường Sơn, đi qua rừng núi, bom đạn và những vùng đất mà trước đó họ chưa từng đặt chân tới. Nguyễn Quang Lộc khi ấy vẫn còn rất trẻ, nhưng chiến trường không cho ông nhiều thời gian để làm quen. Ngay sau khi đến miền Nam, ông cùng đồng đội được giao nhiệm vụ bảo vệ bộ binh, ngăn chặn máy bay địch ném bom vào các căn cứ và hướng tiến công của quân ta. Những chiếc máy bay mà trước đây ông chỉ nhìn thấy trong các buổi huấn luyện giờ đây xuất hiện ngay trên bầu trời trước mắt. Mỗi lần tiếng động cơ vọng xuống, những người lính A72 lại phải nhanh chóng triển khai trận địa, tìm vị trí thích hợp và chờ đợi.

Trận đầu ra quân và phát đạn đầu tiên

Trong Chiến dịch Nguyễn Huệ năm 1972 tại mặt trận Bình Long, Nguyễn Quang Lộc bước vào trận đánh thực sự đầu tiên của cuộc đời mình. Ngày 12 tháng 5, tổ bắn của ông nhanh chóng triển khai trận địa và bắt đầu theo dõi quy luật hoạt động của máy bay địch. Những chiếc máy bay Mỹ và quân đội Sài Gòn xuất hiện với tần suất dày đặc, nhưng chúng cũng thay đổi cách bay để tránh tên lửa phòng không. Người xạ thủ vì thế không thể nóng vội. Ông và đồng đội kiên trì quan sát, chờ cho mục tiêu đi đúng vào vị trí thuận lợi.

Ngày 13 tháng 5 năm 1972, một tốp máy bay AD6 xuất hiện và bắt đầu tiến vào khu vực ném bom. Nguyễn Quang Lộc bình tĩnh theo dõi đường bay của mục tiêu. Khi xác định chính xác hướng di chuyển, ông quyết định khai hỏa. Quả tên lửa A72 lao lên bầu trời và chiếc AD6 bốc cháy. Phi công là một đại úy bị quân ta bắt sống. Đó là chiến công đầu tiên của người xạ thủ trẻ và cũng là lần đầu tiên ông thực sự hiểu cảm giác của một người lính khi những gì mình học được trong huấn luyện phải được vận dụng trong khoảnh khắc sinh tử.

Nhưng Nguyễn Quang Lộc không có nhiều thời gian để nghỉ ngơi sau chiến thắng đầu tiên. Khoảng 10 giờ ngày hôm sau, 14 tháng 5, một chiếc máy bay trinh sát OV10 xuất hiện. Một lần nữa, người xạ thủ trẻ đưa khí tài vào vị trí, quan sát và chờ đợi. Khi thời cơ đến, ông phóng đạn và chiếc máy bay bị bắn cháy. Chỉ trong hai ngày liên tiếp, Nguyễn Quang Lộc đã lập hai chiến công. Với thành tích ấy, ông được tặng Huân chương Chiến công hạng Ba và được đi báo cáo thành tích với Bộ Tư lệnh miền Nam.

Khi đối phương thay đổi cách đánh

Sau hai lần bị bắn hạ, máy bay địch bắt đầu thay đổi chiến thuật. Chúng bay thấp hơn, lợi dụng mây để che giấu, liên tục thay đổi hướng bay và thậm chí thực hiện những cú cua gấp để tránh tên lửa. Khi ném bom, chúng còn sử dụng pháo sáng nhằm gây nhiễu và làm ảnh hưởng đến khả năng quan sát của bộ đội phòng không. Đối với Nguyễn Quang Lộc, đó là một thử thách mới. Nếu cứ sử dụng cách đánh cũ, ông và đồng đội rất khó tiếp tục lập công.

Người xạ thủ trẻ bắt đầu nghiên cứu kỹ hơn hoạt động của máy bay địch. Ông quan sát từng quy luật, ghi nhớ cách chúng tiếp cận trận địa và tìm ra thời điểm thích hợp để ra đòn. Chính sự bình tĩnh và khả năng phân tích ấy đã giúp ông tiếp tục chiến đấu hiệu quả. Từ một người lính mới bước vào chiến trường, Nguyễn Quang Lộc dần trở thành một xạ thủ có kinh nghiệm, biết kiên nhẫn chờ đợi thay vì nóng vội khai hỏa.

Chiến đấu giữa những cơn sốt rét

Tháng 10 năm 1972, Nguyễn Quang Lộc được điều động tham gia chiến đấu tại mặt trận Dầu Tiếng. Đây là một địa bàn quan trọng, nơi quân địch có lực lượng không quân, bộ binh, xe tăng và pháo binh phối hợp. Những cuộc càn quét diễn ra thường xuyên, còn máy bay liên tục được sử dụng để ném bom và yểm trợ cho các hoạt động quân sự trên mặt đất.

Giữa rừng núi, người lính không chỉ phải đối mặt với bom đạn mà còn phải chống chọi với bệnh tật và điều kiện sống khắc nghiệt. Nguyễn Quang Lộc từng bị sốt rét, sức khỏe suy yếu, nhưng ông vẫn cùng đồng đội bám trận địa. Tại bến Chanh, Dầu Tiếng, người xạ thủ A72 tiếp tục lập chiến công khi bắn rơi chiếc máy bay thứ ba. Đối với một người lính đang mang bệnh trong người, việc tiếp tục chiến đấu giữa rừng sâu chắc chắn không phải điều dễ dàng. Nhưng ông vẫn ở lại cùng đồng đội, bởi phía sau trận địa là những người lính bộ binh đang cần được bảo vệ.

Chiếc máy bay thứ tư trên bầu trời Kiến Đức

Ngày 18 tháng 12 năm 1973, Nguyễn Quang Lộc tiếp tục tham gia chiến đấu tại khu vực Kiến Đức. Một chiếc máy bay L19 xuất hiện trên bầu trời. Sau nhiều tháng chiến đấu, người xạ thủ trẻ đã tích lũy được khá nhiều kinh nghiệm. Ông quan sát, phán đoán hướng bay và lựa chọn thời điểm thích hợp để phóng tên lửa.

Chiếc L19 bị bắn cháy tại chỗ. Đó là chiến công thứ tư của Nguyễn Quang Lộc. Từ một người lính vừa rời ghế nhà trường chưa đầy ba năm trước, ông đã trở thành một xạ thủ A72 dày dạn trận mạc. Sau chiến công này, ông được phong cấp bậc Hạ sĩ và được kết nạp Đảng ngay tại mặt trận. Nhưng chiến tranh vẫn chưa kết thúc, và phía trước ông còn một trận đánh cuối cùng, một trận đánh có ý nghĩa đặc biệt đối với cả dân tộc.

Hành quân về Sài Gòn

Đầu năm 1975, tình hình chiến trường thay đổi nhanh chóng. Những chiến thắng liên tiếp của quân ta mở ra thời cơ giải phóng hoàn toàn miền Nam. Nguyễn Quang Lộc cùng đồng đội nhận lệnh hành quân về hướng Sài Gòn để tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh.

Đường tiến quân ngày càng gần thành phố. Những người lính hiểu rằng trận chiến cuối cùng đang đến rất gần, nhưng không ai biết mình sẽ phải đối mặt với điều gì. Ngày 25 tháng 4, tổ A72 của Nguyễn Quang Lộc được nhân dân giúp đỡ, chỉ đường để áp sát khu vực Gò Vấp. Từ đây, nhiệm vụ của họ là khống chế hoạt động của máy bay địch tại khu vực sân bay Tân Sơn Nhất, hỗ trợ cho các lực lượng đang tiến vào Sài Gòn.

Ngày 29 tháng 4 – chiến công cuối cùng

Ngày 29 tháng 4 năm 1975, chỉ còn một ngày nữa là đến ngày mà cả dân tộc chờ đợi. Tại khu vực Sài Gòn – Gia Định, cuộc chiến vẫn diễn ra quyết liệt. Máy bay địch tiếp tục hoạt động, tìm cách yểm trợ cho lực lượng phòng thủ.

Trong khoảnh khắc ấy, Nguyễn Quang Lộc lại đứng vào vị trí quen thuộc của mình. Sau gần ba năm chiến đấu, ông đã quá hiểu rằng mỗi lần đưa ống phóng lên là một lần phải tính toán thật chính xác. Một sai lầm nhỏ có thể khiến cả kíp chiến đấu gặp nguy hiểm.

Mục tiêu lần này là chiếc C119.

Người xạ thủ năm nào từng rời quê hương ở tuổi 18 lại một lần nữa nhìn lên bầu trời. Ông quan sát mục tiêu, chờ đúng thời điểm rồi phóng tên lửa. Chiếc C119 bị bắn tan trên bầu trời khu vực sân bay Tân Sơn Nhất. Đó là chiếc máy bay thứ năm mà Nguyễn Quang Lộc bắn rơi trong những năm tháng chiến đấu.

Điều đặc biệt là chiến công ấy diễn ra vào ngày 29 tháng 4, chỉ một ngày trước khi Sài Gòn được giải phóng. Người lính trẻ năm nào đã đi qua một hành trình dài từ mái trường Phú Thọ đến chiến trường miền Đông Nam Bộ và cuối cùng đứng giữa Sài Gòn trong những giờ phút cuối cùng của chiến tranh.

Ngày hôm sau, 30 tháng 4 năm 1975, đất nước hoàn toàn thống nhất.

Sau chiến tranh, người anh hùng trở về

Chiến tranh kết thúc, nhưng cuộc đời Nguyễn Quang Lộc vẫn tiếp tục với những nhiệm vụ mới. Sau ngày đất nước thống nhất, ông chuyển ngành, đi học tại Tiệp Khắc và sau đó công tác tại Công ty Cấp thoát nước Vĩnh Phúc. Ông từng đảm nhiệm chức vụ Giám đốc Nhà máy nước Tam Đảo trước khi nghỉ hưu vào năm 2009.

Từ một người lính mang súng bước vào rừng sâu, ông trở thành một cán bộ làm việc trong thời bình. Những năm tháng sau chiến tranh không còn tiếng máy bay, không còn những trận địa A72 và những lần ngắm bắn giữa sự sống và cái chết. Thay vào đó là công việc xây dựng quê hương, chăm lo cuộc sống gia đình và tham gia các hoạt động xã hội tại địa phương.

Nhưng những ký ức chiến trường vẫn ở lại. Trong căn nhà của ông, những trang nhật ký, những lá thư và những bức ảnh chụp cùng đồng đội trở thành những kỷ vật quý giá. Mỗi trang giấy đã cũ theo thời gian nhưng vẫn lưu giữ hình ảnh của một thời tuổi trẻ mà ông đã gửi lại chiến trường.

Từ cậu học trò đến người anh hùng

Năm 2018, Nguyễn Quang Lộc được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Danh hiệu ấy là sự ghi nhận đối với những đóng góp của ông trong những năm tháng chiến đấu, nhưng nếu nhìn lại cuộc đời người lính này, điều khiến người ta xúc động có lẽ không chỉ nằm ở năm chiếc máy bay bị bắn rơi.

Đằng sau năm chiến công ấy là hình ảnh một chàng trai mới 18 tuổi rời mái trường. Ông đã bước vào chiến tranh khi tuổi đời còn rất trẻ, học cách sử dụng một loại vũ khí mới, hành quân hàng nghìn cây số vào miền Nam, nhiều lần đối mặt với máy bay địch, chịu đựng bệnh tật và những điều kiện chiến đấu khắc nghiệt. Đến ngày cuối cùng của cuộc chiến, ông vẫn có mặt trên trận địa và lập chiến công ngay trước giờ toàn thắng.

Nếu không có chiến tranh, có lẽ Nguyễn Quang Lộc đã có một tuổi trẻ rất khác. Có thể ông sẽ tiếp tục học tập, chọn một nghề nghiệp và sống một cuộc đời bình dị bên gia đình. Nhưng lịch sử đã đặt ông vào một thời đại mà mỗi người trẻ đều phải đưa ra những lựa chọn của riêng mình. Và ông đã chọn lên đường.

Người học trò năm xưa

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Nguyễn Quang Lộc rời mái trường. Những người bạn cùng thế hệ với ông giờ đã bước vào tuổi xưa nay hiếm. Những chiến trường năm nào cũng đã thay đổi, những con đường từng đầy bom đạn giờ đã trở thành những tuyến đường bình yên, còn những chiếc máy bay từng xuất hiện trên bầu trời miền Nam chỉ còn được nhìn thấy trong những trang sách lịch sử.

Nhưng với người xạ thủ A72 năm nào, ký ức về tuổi trẻ vẫn còn đó. Ông vẫn nhớ những ngày đầu nhập ngũ, nhớ những người đồng đội từng sát cánh bên mình và nhớ những khoảnh khắc căng thẳng trên trận địa. Có lẽ trong sâu thẳm, ông vẫn còn hình ảnh của cậu học trò Nguyễn Quang Lộc năm 18 tuổi, người từng rời quê hương với một chiếc ba lô trên vai mà chưa biết cuộc đời phía trước sẽ đưa mình đến đâu.

Cậu học trò ấy đã đi qua chiến tranh và trở về.

Ông không chỉ trở về với những huân chương và danh hiệu, mà còn mang theo ký ức về cả một thế hệ đã sống trong những năm tháng không thể nào quên.

Một tuổi trẻ gửi lại bầu trời

Câu chuyện về Nguyễn Quang Lộc không phải câu chuyện về một con người sinh ra đã là anh hùng. Đó là câu chuyện về một người trẻ bình thường, từng ngồi trên ghế nhà trường, từng có những ước mơ riêng, nhưng khi đất nước cần thì đã sẵn sàng gác lại tương lai của mình để lên đường.

Từ tuổi 18, ông bước vào quân ngũ. Từ những ngày đầu học cách sử dụng tên lửa A72, ông dần trưởng thành qua từng trận đánh. Năm lần bắn rơi máy bay là năm dấu mốc trong cuộc đời người lính, nhưng điều đáng nhớ hơn cả là con người phía sau những chiến công ấy: một người thanh niên đã dành những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ cho một thời đại đầy gian khổ.

Ngày 29 tháng 4 năm 1975, khi chiếc C119 bốc cháy trên bầu trời Tân Sơn Nhất, có lẽ Nguyễn Quang Lộc cũng không thể biết rằng đó sẽ là phát đạn cuối cùng của mình trong một cuộc chiến kéo dài suốt tuổi thanh xuân. Chỉ một ngày sau, đất nước thống nhất. Những người lính được trở về. Và cậu học trò năm nào cuối cùng cũng có thể đặt xuống vai mình chiếc ba lô chiến trường để trở lại với cuộc sống đời thường.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng câu chuyện của Nguyễn Quang Lộc vẫn còn đó như một lát cắt đẹp của “thời hoa lửa” – nơi một chàng trai tuổi 18 đã gửi lại những năm tháng đẹp nhất của đời mình cho Tổ quốc, để rồi hơn nửa thế kỷ sau, khi nhìn lại, ông có thể bình thản nói rằng mình đã may mắn được góp một phần nhỏ bé vào ngày non sông thu về một mối.