Gặp gỡ người lính già Vũ Ngọc Cừ

Gặp ông Vũ Ngọc Cừ, sinh năm 1937 tại thôn Châu Lỗ, xã Xuân Cẩm, tỉnh Bắc Ninh, tôi không gặp một “nhân chứng lịch sử” theo cách gọi trang trọng thường thấy, mà gặp một người đàn ông già đã đi qua thời hoa lửa như thể nó vừa mới khép lại hôm qua.

Ngôi nhà nhỏ nằm nép mình sau rặng nhãn. Buổi chiều Bắc Ninh chậm rãi, gió lùa qua hiên, mang theo mùi rơm rạ và khói bếp. Ông Cừ ngồi ở chiếc ghế gỗ cũ, dáng lưng đã hơi còng nhưng ánh mắt vẫn còn giữ được nét tinh anh của một thời từng quen nhìn xa.

“Ngày ấy đi bộ đội, tôi mới mười tám tuổi,” ông bắt đầu, giọng chậm rãi, như đang lần giở từng trang ký ức đã úa màu. Không có sự hào hùng được dàn dựng, chỉ có những câu nói ngắn, đôi khi ngắt quãng, như thể ký ức phải vượt qua nhiều lớp thời gian mới có thể trở về. Ông kể về những ngày hành quân, về những con đường đất đỏ kéo dài bất tận, về những cơn sốt rét rừng làm người lính trẻ run lên giữa đêm. “Có lúc không còn nghĩ gì xa xôi cả, chỉ nghĩ hôm nay còn sống là may,” ông nói.

Trong câu chuyện của ông, chiến tranh không phải là những khái niệm lớn lao, mà là những chi tiết rất nhỏ: chiếc ba lô sờn vai, bát cơm vội chia đôi, hay một lần đồng đội ngã xuống ngay bên vệ đường hành quân. Ông im lặng khá lâu khi nhắc đến những người không trở về. Sự im lặng ấy kéo dài hơn mọi lời kể.

Sau ngày hòa bình, ông trở về thôn Châu Lỗ. Không có lễ đón nào đặc biệt, chỉ là con đường làng quen thuộc và mái nhà cũ vẫn còn đó. “Tưởng là sẽ quên được, nhưng nhiều thứ thì không quên được,” ông nói, mắt nhìn ra khoảng sân nơi nắng đang đổ vàng.

Điều đáng chú ý không nằm ở những chiến công được nhắc lại, mà ở cách ông sống tiếp phần đời sau chiến tranh: lặng lẽ, đều đặn, như thể đang gìn giữ một trật tự nào đó cho ký ức. Những vết thương không còn hiện hữu trên cơ thể, nhưng vẫn tồn tại trong cách ông dừng lại giữa câu chuyện, trong ánh nhìn chậm hơn khi nhắc về quá khứ.

Rời nhà ông Cừ khi trời đã ngả chiều, tôi vẫn còn nghe văng vẳng giọng kể trầm và đều ấy. “Thời hoa lửa,” ông không dùng từ này. Nhưng khi nhìn lại, người viết hiểu rằng có những thời kỳ của lịch sử không cần gọi tên hoa mỹ—chính đời sống của những người như ông đã tự nó trở thành một phần của ký ức chung.

Ở thôn Châu Lỗ, câu chuyện ấy không kết thúc. Nó chỉ tiếp tục theo cách khác: trong tiếng gió qua rặng cây, trong bước chân chậm rãi của một người lính già, và trong sự lặng im rất dài của những buổi chiều quê Bắc Ninh.