Nguyễn Văn Ty – bốn lần xin nhập ngũ và quả bộc phá cuối cùng ở Đồi Độc Lập

Trong số những người lính làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ, Nguyễn Văn Ty là một trường hợp đặc biệt: vóc người nhỏ bé, bốn lần xin nhập ngũ mới được chấp nhận, nhưng khi đã đứng trong hàng ngũ quân đội, ông luôn có mặt ở nơi nguy hiểm nhất. Nguyễn Văn Ty sinh năm 1931 tại xã Quảng Minh, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang cũ. Gia đình nghèo, từ nhỏ ông đã phải đi chăn trâu, cắt cỏ thuê. Tháng 2-1949, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang bước vào giai đoạn quyết liệt, chàng trai 18 tuổi tiếp tục trình bày nguyện vọng sau ba lần bị từ chối vì thể lực. Lần thứ tư, đơn vị đồng ý nhận. Quyết định ấy mở đầu một cuộc đời quân ngũ chỉ kéo dài hơn 5 năm nhưng đi qua 7 chiến dịch lớn và 35 trận đánh.

Nhiệm vụ đầu tiên của Nguyễn Văn Ty là chiến sĩ liên lạc. Công việc tưởng như đứng phía sau đội hình nhưng thực tế buộc người lính phải chạy qua những khu vực hỏa lực dày nhất để truyền đạt mệnh lệnh. Trong Chiến dịch Biên Giới năm 1950, tại trận Đông Khê, ông theo đơn vị đánh chiếm một điểm cao. Khi bị thương nặng ở chân phải, máu chảy nhiều, Ty lấy chân trái đè lên vết thương, tiếp tục ném lựu đạn, tiêu diệt 5 lính đối phương rồi mới chịu rời vị trí để băng bó. Ở trận Tu Vũ trong Chiến dịch Hòa Bình cuối năm 1951, tổ liên lạc bị thương vong gần hết, một mình ông chạy nhiều lần giữa sở chỉ huy và các mũi chiến đấu. Mỗi chuyến đi là một lần vượt qua đạn pháo, nhưng mệnh lệnh vẫn được chuyển đúng lúc, giúp đơn vị duy trì hiệp đồng trong trận đánh kéo dài suốt đêm.

Qua thực tế chiến đấu, Nguyễn Văn Ty trưởng thành từ liên lạc viên lên tiểu đội trưởng bộc phá rồi cán bộ chỉ huy bộ binh. Bộc phá là lực lượng mở cửa cho đội hình xung phong: người lính mang những ống thuốc nổ áp sát hàng rào dây thép gai, lô cốt hoặc vật cản, đặt đúng vị trí rồi kích nổ. Khoảng cách từ chiến hào xuất phát đến hàng rào có khi chỉ vài chục mét, nhưng dưới ánh pháo sáng và hỏa lực súng máy, từng mét đều có thể phải trả giá bằng thương vong. Ty không chỉ làm thành thạo động tác kỹ thuật mà còn biết quan sát hướng bắn, lựa chọn đường tiến và phân công từng người kế tiếp để cửa mở không bị ngừng lại khi một chiến sĩ bị thương.

Đầu năm 1954, đơn vị của Nguyễn Văn Ty tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ. Đêm 14 rạng ngày 15-3, Trung đoàn 88, Đại đoàn 308 phối hợp đánh cứ điểm Độc Lập ở phía bắc lòng chảo. Đây là một trung tâm đề kháng được xây dựng trên khu đồi dài khoảng 700 mét, có nhiều lớp hàng rào dây thép gai, bãi mìn, hào giao thông và lô cốt nối với nhau. Thời tiết đêm ấy mưa lạnh, đất nhão, việc đưa bộc phá qua cửa mở càng khó khăn. Trung đoàn chỉ có thời gian chuẩn bị ngắn, vừa phải đào hào xuất kích vừa trinh sát hệ thống phòng ngự. Nguyễn Văn Ty phụ trách một bộ phận bộc phá, có nhiệm vụ phá liên tiếp các lớp rào để bộ binh tiến vào.

Khi trận đánh bắt đầu, pháo binh ta bắn chế áp, các tổ bộc phá lần lượt rời chiến hào. Đối phương nhanh chóng tập trung súng máy và pháo sáng vào hướng cửa mở. Một số chiến sĩ đi trước bị thương, hướng đặt bộc phá có lúc lệch khỏi hàng rào chính. Nguyễn Văn Ty bò lên kiểm tra, tự điều chỉnh lại vị trí ống nổ rồi dẫn người tiếp theo tiến lên. Khi cả tổ chịu thương vong, ông trực tiếp đảm nhiệm phần việc của nhiều người. Một mảnh đạn đánh trúng mặt khiến máu che mắt, nhưng Ty vẫn cố giữ tỉnh táo, ra hiệu cho đồng đội đưa quả bộc phá cuối cùng tới đúng mục tiêu. Vụ nổ phá tung vật cản, mở đường cho lực lượng xung kích vượt vào bên trong cứ điểm.

Trận Độc Lập diễn ra quyết liệt trong nhiều giờ. Sau khi cửa mở được khai thông, bộ binh Đại đoàn 308 và Đại đoàn 312 phát triển tiến công, lần lượt đánh chiếm các vị trí. Đến sáng 15-3-1954, quân ta làm chủ cứ điểm. Nguyễn Văn Ty không còn trở về đội hình. Ông hy sinh khi mới 23 tuổi, sau khi hoàn thành nhiệm vụ quyết định của tổ bộc phá. Trong một chiến dịch thường được nhắc bằng những con số rất lớn — 56 ngày đêm chiến đấu, hàng vạn người tham gia, cả một tập đoàn cứ điểm bị tiêu diệt — câu chuyện của Ty cho thấy chiến thắng còn được tạo nên từ một chuỗi hành động chính xác của từng người: một mệnh lệnh phải chuyển kịp, một ống bộc phá phải đặt đúng, một cửa mở không được phép dừng giữa chừng.

Ngày 31-8-1955, Nguyễn Văn Ty được truy tặng Huân chương Quân công hạng Ba và danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Trước đó, trong hơn 5 năm quân ngũ, ông đã được tặng 3 Huân chương Chiến công hạng Nhất, một Huân chương Chiến công hạng Nhì, một Huân chương Chiến công hạng Ba và 4 lần được bầu là Chiến sĩ thi đua. Những phần thưởng cho thấy thành tích của ông không chỉ nằm ở trận cuối. Từ Đông Khê, Tu Vũ đến Độc Lập, ở cương vị liên lạc hay bộc phá, Nguyễn Văn Ty đều thể hiện một phẩm chất nhất quán: đã nhận nhiệm vụ thì tìm mọi cách hoàn thành, dù cơ thể nhỏ bé hay thương tích khiến bước chân trở nên khó khăn.

Hiện nay, một ống bộc phá gắn với đơn vị của Nguyễn Văn Ty trong trận Đồi Độc Lập được giới thiệu trong hệ thống trưng bày về Chiến dịch Điện Biên Phủ. Tháng 4-2024, nhân kỷ niệm 70 năm chiến thắng, thành phố Điện Biên Phủ đặt tên ông cho một tuyến đường. Việc đặt tên không chỉ bổ sung một địa chỉ trên bản đồ; nó đưa người chiến sĩ từ trang hồ sơ trở lại đời sống thường ngày. Những học sinh đi qua con đường ấy có thể đặt câu hỏi Nguyễn Văn Ty là ai, vì sao một thanh niên từng bị từ chối nhập ngũ vì nhỏ bé lại trở thành Anh hùng.

Câu trả lời nằm trong cách ông vượt qua giới hạn của mình bằng rèn luyện và trách nhiệm. Nguyễn Văn Ty không có sức mạnh phi thường ngay từ đầu. Ông học cách chạy liên lạc giữa hỏa lực, học sử dụng bộc phá, học chỉ huy tổ chiến đấu và tích lũy kinh nghiệm qua 35 trận. Chính quá trình ấy mới là phần đáng nhớ nhất. Nó nhắc thế hệ hôm nay rằng lòng yêu nước không chỉ là cảm xúc mãnh liệt trong một thời điểm; lòng yêu nước còn là sự chuẩn bị bền bỉ để khi công việc chung cần đến, mỗi người đủ kiến thức, kỹ năng và bản lĩnh thực hiện phần trách nhiệm của mình. Trên Đồi Độc Lập, quả bộc phá cuối cùng đã mở một lối đi. Trong ký ức lịch sử, cuộc đời Nguyễn Văn Ty cũng mở một lối để chúng ta hiểu gần hơn cái giá của độc lập và sức mạnh của một con người không chịu để hoàn cảnh quyết định giới hạn của mình.

Nhìn kỹ vào các mốc của cuộc đời Nguyễn Văn Ty, điều gây ấn tượng còn là tốc độ trưởng thành của một người lính trong chiến tranh. Từ tháng 2-1949 đến tháng 3-1954 chỉ hơn 5 năm, ông đi từ vị trí liên lạc viên tới người phụ trách tổ bộc phá và cán bộ chỉ huy. Mỗi lần bị thương không khiến ông xem nhiệm vụ là câu chuyện của người khác. Ông trở lại đơn vị, đem kinh nghiệm từ trận trước sửa cách hành động ở trận sau. Đó cũng là lý do khi tình huống tại cửa mở Độc Lập rối loạn vì thương vong và trời mưa, Ty có thể tự nhận ra hướng đặt thuốc nổ chưa đúng, bò lên điều chỉnh và duy trì nhịp tiến công. Chi tiết ấy giúp chân dung người anh hùng bớt xa vời: lòng dũng cảm của ông đi cùng năng lực nghề nghiệp, óc quan sát và trách nhiệm của người chỉ huy đối với cả đội hình phía sau.