GIÁ VIÊN GIỮA BUỔI GIÓ XOAY

Giữa nửa sau thế kỷ XIX đầy biến động, khi vận nước chao nghiêng trước họa ngoại xâm và sự mục ruỗng của triều chính, từ làng Đông Bàn của đất Quảng Nam nổi lên một bậc sĩ phu đặc biệt: Phạm Phú Thứ – tự Giáo Chi, hiệu Trúc Đường, biệt hiệu Giá Viên. Một trí tuệ thấu suốt thời cuộc, một tấm lòng canh tân vượt trước thời đại, và cũng là một nhà thơ tài danh bậc nhất Nam Châu.

Sinh trong một gia đình nghèo, cha mất sớm, nhưng Phạm Phú Thứ mang thiên tư hiếu học hiếm có. Nhờ sự giúp đỡ của Tùng Thiện Vương Miên Thẩm, ông dồn chí vào học hành. Chỉ trong hai năm ngắn ngủi (1842–1843), ông tạo nên kỳ tích:

– Đỗ Cử nhân thi Hương,
– Đỗ Giải nguyên thi Hội (đứng đầu bảng),
– Và đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ tại thi Đình.

Từ đó, Giá Viên bước vào chính trường triều Nguyễn, mang theo hoài bão chấn hưng quốc gia.

Trong triều, ông được giao nhiều trọng trách: Thượng thư bộ Hộ, Thự Hiệp biện Đại học sĩ, Tổng đốc Hải Yên… Dù nhiều lần bị giáng chức rồi phục chức, ông chưa từng nguội đi ngọn lửa vì dân vì nước. Với nhãn quan vượt trội, ông tiến cử được những nhân tài hiếm có như Nguyễn Kham, Lê Quang Bỉnh, giúp triều đình có thêm người giỏi lúc quốc sự hiểm nghèo.

Nhưng điều khiến người đời nể trọng hơn cả, là tấm lòng quê hương của một bậc đại thần. Dù làm quan xa, ông luôn đau đáu đất Quảng. Nhiều năm Quảng Nam mất mùa, ông dâng sớ xin đào sông Trà Kiệu, nới cảng Bình Lục, đắp đê, đào giếng, mở đường thủy – những việc lớn đều nhằm cứu dân trong cảnh đói khát. Khi Quảng Nam lâm nạn liên tiếp, ông còn bỏ tiền riêng mua một ngàn phương gạo gửi về phát chẩn, cứu sống biết bao phận người.

Tầm nhìn canh tân của Phạm Phú Thứ cũng vượt khỏi khuôn khổ triều đình. Ông cho khắc in và truyền bá các sách tân thư như Vạn quốc công pháp, Hàng hải kim châm, Bác vật tân biên, mong mở mang tri thức cho những người có chí. Đó không chỉ là học thuật, mà là cánh cửa mở ra ánh sáng mới cho một quốc gia đang mịt mù trước thời cuộc.

Năm Tân Tỵ (1881), ông qua đời ở tuổi 62. Vua Tự Đức thương tiếc khôn nguôi, ca ngợi ông là người “biết lo xa chu đáo”, “đi Đông sang Tây, dẫu vất vả cũng không nề hà”, và cho truy phục nguyên hàm Thự Hiệp biện Đại học sĩ.

Hơn một thế kỷ trôi qua, tiếng thơ, tiếng lòng, khí phách và nhân cách của Giá Viên Phạm Phú Thứ vẫn còn vang vọng. Ông để lại cho đời không chỉ là thi văn, mà là tư tưởng đổi mới, lòng trung nghĩa, và bài học về trách nhiệm của một trí thức trước vận mệnh dân tộc.

Một đời làm quan thanh liêm – một đời vì nước – một đời vì dân. Tên tuổi ông mãi mãi là ánh lửa trí tuệ của đất Quảng Nam trên bước đường canh tân đầy trắc trở của dân tộc.