Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ – Người thầy thuốc mang tri thức khoa học ra chiến trường vì sự sống của đồng bào

1. MỞ ĐẦU
Các em thân mến, giữa núi rừng kháng chiến, khi thuốc men khan hiếm, dụng cụ y tế thiếu thốn và những người lính bị thương cần được cứu chữa kịp thời, có một người thầy thuốc vẫn miệt mài bên những chiếc lọ thủy tinh, những dụng cụ thí nghiệm thô sơ và những mẫu nấm nhỏ bé. Ông không trực tiếp cầm súng nơi tuyến đầu, nhưng những nghiên cứu của ông đã góp phần cứu sống thương binh, bảo vệ sức khỏe bộ đội và nhân dân. Đó là Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ, một nhà khoa học dành trọn tâm huyết cho y học Việt Nam.
Cuộc đời ông là hành trình đặc biệt của một trí thức luôn đặt câu hỏi: tri thức mình có thể giúp ích gì cho đất nước? Từ những phòng thí nghiệm ở Nhật Bản đến căn phòng nhỏ giữa chiến khu Việt Bắc, rồi những cánh rừng Trường Sơn đầy hiểm nguy, ông kiên trì theo đuổi con đường nghiên cứu và chữa bệnh. Với Đặng Văn Ngữ, khoa học không chỉ nằm trong sách vở hay phòng thí nghiệm hiện đại, mà phải đến được với người bệnh, nhất là những người đang cần được cứu chữa trong hoàn cảnh khó khăn nhất.



2. NHỮNG DẤU ẤN VÀ CHIẾN CÔNG TIÊU BIỂU
Đặng Văn Ngữ sinh ngày 4/4/1910 tại Huế. Từ nhỏ, ông đã chăm chỉ học tập, sớm bộc lộ năng lực trong các môn khoa học và lựa chọn theo đuổi ngành y. Sau khi tốt nghiệp Trường Y – Dược thuộc Đại học Đông Dương năm 1937, ông tiếp tục làm việc và nghiên cứu trong lĩnh vực ký sinh trùng. Với tinh thần ham học hỏi và sự nghiêm túc trong nghiên cứu, ông dần khẳng định năng lực chuyên môn, trở thành một trong những trí thức y học Việt Nam có nhiều triển vọng thời bấy giờ.
Năm 1943, Đặng Văn Ngữ sang Nhật Bản học tập và nghiên cứu. Tại đây, ông tiếp cận những phương pháp nghiên cứu tiên tiến, làm việc với các nhà khoa học trong lĩnh vực vi trùng học, sinh hóa và ký sinh trùng. Trong thời gian ở Nhật, ông tham gia nhiều công trình khoa học và tìm được giống nấm có khả năng tạo ra penicillin, một loại kháng sinh có giá trị lớn trong điều trị nhiễm khuẩn. Phát hiện ấy mở ra hướng nghiên cứu quan trọng, đồng thời trở thành hành trang khoa học mà ông mong muốn mang về phục vụ quê hương.



Dù có cơ hội tiếp tục làm việc trong môi trường nghiên cứu thuận lợi ở nước ngoài, Đặng Văn Ngữ vẫn luôn hướng lòng về Việt Nam. Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp lan rộng, ông quyết định trở về nước, mang theo những kiến thức đã học và giống nấm penicillin quý giá. Cuối năm 1949, sau hành trình vượt qua nhiều chặng đường hiểm trở, ông trở về vùng kháng chiến. Quyết định ấy không đơn giản là sự thay đổi nơi làm việc; đó là lựa chọn đem tài năng và tri thức của mình đặt vào hoàn cảnh mà đất nước đang cần nhất.



Những ngày đầu trở về, điều kiện nghiên cứu vô cùng thiếu thốn. Không có phòng thí nghiệm đầy đủ thiết bị, hóa chất khan hiếm, dụng cụ đo lường chuyên dụng cũng không phải lúc nào cũng có. Thế nhưng, Đặng Văn Ngữ không để những khó khăn ấy ngăn cản công việc. Tại một ngôi chùa nhỏ ở Yên Thành, Nghệ An, ông bắt đầu tổ chức nơi nghiên cứu và tìm cách điều chế penicillin từ giống nấm mang theo. Những vật dụng sẵn có được tận dụng, các thiết bị được thay thế bằng phương tiện đơn giản hơn, còn từng bước thử nghiệm đều đòi hỏi sự cẩn trọng và kiên trì.
Tháng 5/1950, những mẻ penicillin đầu tiên do ông và cộng sự điều chế đã ra đời trong điều kiện kháng chiến. Tuy sản lượng còn hạn chế, kết quả này chứng minh rằng người Việt Nam có thể chủ động nghiên cứu và tạo ra thuốc kháng sinh bằng nguồn lực sẵn có. Đây là thành tựu đáng quý trong hoàn cảnh thuốc men rất thiếu, khi các vết thương nhiễm trùng có thể đe dọa tính mạng thương binh. Từ những thử nghiệm ban đầu ấy, công việc nghiên cứu tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng nhu cầu thực tế của quân đội và nhân dân.



Sau đó, Đặng Văn Ngữ được giao phụ trách phòng thí nghiệm của Trường Đại học Y khoa tại chiến khu Việt Bắc. Ông cùng đồng nghiệp tiếp tục tìm cách sản xuất penicillin phù hợp với điều kiện kháng chiến. Qua thực tế điều trị, ông nhận thấy dạng nước lọc penicillin có thể sử dụng thuận tiện để xử lý tại chỗ một số vết thương nhiễm trùng. Vì vậy, ông cùng các nhà chuyên môn tổ chức hướng dẫn cách nuôi cấy nấm và điều chế thuốc cho cán bộ y tế, dược sĩ và sinh viên y khoa.
Nguồn nguyên liệu sẵn có trong đời sống được tận dụng để phục vụ nghiên cứu, trong đó có nước thân cây ngô dùng làm môi trường nuôi cấy. Kiến thức không chỉ được truyền đạt trong lớp học mà còn được phổ biến thông qua tài liệu chuyên môn, giúp những người làm công tác y tế ở nhiều nơi có thể tiếp cận quy trình điều chế. Qua cách làm ấy, Đặng Văn Ngữ cho thấy người thầy thuốc không chỉ chữa bệnh cho từng người mà còn có thể giúp nhiều người khác biết cách cứu chữa, tạo ra tác động rộng lớn hơn cho cộng đồng.
Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, những nghiên cứu của ông có ý nghĩa thiết thực đối với việc điều trị thương binh, đặc biệt trong giai đoạn chiến sự căng thẳng. Những lọ thuốc được tạo ra từ phòng thí nghiệm đơn sơ là kết quả của sự kết hợp giữa tri thức khoa học, tinh thần sáng tạo và quyết tâm phục vụ kháng chiến. Phía sau thành quả ấy là nhiều giờ làm việc miệt mài, những lần thử nghiệm lặp đi lặp lại và sự phối hợp của tập thể cán bộ, nhân viên y tế. Đó cũng là minh chứng rằng khoa học có thể phát triển ngay trong hoàn cảnh gian khó nếu con người biết vận dụng kiến thức và kiên trì tìm giải pháp.
Khi hòa bình lập lại ở miền Bắc năm 1954, Đặng Văn Ngữ chuyển trọng tâm sang nghiên cứu và phòng chống bệnh sốt rét, căn bệnh gây ảnh hưởng nặng nề đến sức khỏe người dân tại nhiều vùng rừng núi. Ông tổ chức các nhóm chuyên môn đi khảo sát, thu thập mẫu, nghiên cứu muỗi truyền bệnh và điều tra tình hình dịch tễ. Những cuộc khảo sát trên diện rộng giúp các nhà khoa học có thêm dữ liệu để hiểu rõ sự phân bố của bệnh, từ đó đề xuất những biện pháp phòng chống phù hợp hơn với từng địa bàn.
Với ông, nghiên cứu sốt rét không thể chỉ tiến hành trong phòng thí nghiệm. Muốn tìm hiểu đường lây truyền của bệnh và cách ngăn chặn hiệu quả, nhà khoa học cần đến tận nơi bệnh đang hoành hành, quan sát môi trường sống, khảo sát muỗi và phối hợp với cán bộ y tế địa phương. Bởi vậy, ông nhiều lần trực tiếp đi thực địa, kể cả những nơi rừng sâu, điều kiện sinh hoạt khó khăn và nguy cơ mắc bệnh cao. Những chuyến đi ấy thể hiện tinh thần làm khoa học gắn với cuộc sống, lấy nhu cầu bảo vệ sức khỏe nhân dân làm mục tiêu của nghiên cứu.
Từ năm 1955 đến năm 1957, các hoạt động điều tra sốt rét được triển khai trên quy mô rộng ở miền Bắc. Những dữ liệu thu thập được góp phần xây dựng cơ sở khoa học cho công tác phòng chống bệnh. Năm 1957, Đặng Văn Ngữ tham gia xây dựng Viện Sốt rét, Ký sinh trùng và Côn trùng, đặt nền móng cho một cơ sở nghiên cứu chuyên ngành quan trọng của ngành y tế Việt Nam. Ông đồng thời quan tâm đào tạo cán bộ, hướng dẫn người trẻ làm nghiên cứu và xây dựng đội ngũ có khả năng tiếp tục công việc lâu dài.



Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào giai đoạn quyết liệt, bệnh sốt rét tiếp tục là mối đe dọa lớn đối với bộ đội hoạt động ở vùng rừng núi miền Nam. Nhiều chiến sĩ phải chiến đấu trong điều kiện thiếu thuốc, thiếu phương tiện chăm sóc sức khỏe, trong khi bệnh tật làm suy giảm sức lực và ảnh hưởng đến khả năng thực hiện nhiệm vụ. Đặng Văn Ngữ mong muốn trực tiếp đến chiến trường để nghiên cứu tình hình bệnh, tìm hướng phát triển vaccine và các biện pháp phòng ngừa phù hợp. Đối với ông, việc bảo vệ sức khỏe chiến sĩ cũng là một phần của nhiệm vụ bảo vệ đất nước.
Nguyện vọng vào chiến trường của ông ban đầu gặp những băn khoăn từ lãnh đạo ngành y tế, bởi ông đã có tuổi và giữ vai trò quan trọng trong công tác nghiên cứu. Nhưng quyết tâm được trực tiếp phục vụ chiến trường vẫn không nguôi. Ông rèn luyện thể lực, chuẩn bị cho hành trình dài và kiên trì trình bày nguyện vọng của mình. Cuối cùng, tháng 2/1967, Đặng Văn Ngữ dẫn đầu đoàn công tác gồm 13 thành viên rời Hà Nội, vượt qua những chặng đường gian nan để vào vùng chiến trường Trị – Thiên.


Đến nơi, đoàn nhanh chóng dựng lán trại và bắt tay vào công việc nghiên cứu trong điều kiện chiến tranh đầy hiểm nguy. Mục tiêu của họ là tìm hiểu bệnh sốt rét tại thực địa, tiếp tục các nghiên cứu về phòng chống bệnh và tìm hướng phát triển vaccine. Những công việc ấy đòi hỏi sự phối hợp giữa kiến thức y học, khả năng tổ chức và tinh thần chịu đựng gian khổ. Dẫu bom đạn luôn rình rập, Đặng Văn Ngữ vẫn cùng đồng nghiệp kiên trì với nhiệm vụ đã nhận.
Ngày 1/4/1967, trong một trận bom B-52 của quân đội Mỹ tại chiến trường, Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ cùng hai thành viên trong đoàn đã hy sinh. Ông ra đi khi công việc nghiên cứu vẫn còn dang dở, để lại niềm tiếc thương sâu sắc đối với đồng nghiệp, học trò và những người trân trọng sự nghiệp của ông. Sự hy sinh ấy khép lại cuộc đời một nhà khoa học tận tụy, nhưng không thể xóa đi những đóng góp ông đã để lại cho ngành y và công cuộc chăm sóc sức khỏe nhân dân.



Sau khi ông mất, những công trình và phương pháp nghiên cứu của Đặng Văn Ngữ tiếp tục được nhắc đến như một phần quan trọng trong lịch sử phát triển ngành ký sinh trùng học và công tác phòng chống sốt rét ở Việt Nam. Ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ. Nhưng có lẽ giá trị bền lâu nhất trong cuộc đời ông không chỉ nằm ở những danh hiệu, mà còn ở tinh thần của một người trí thức luôn tìm cách đưa tri thức đến nơi cần thiết nhất, sẵn sàng rời bỏ sự thuận lợi cá nhân để phục vụ đồng bào và Tổ quốc.



3. BÀI HỌC CHO HỌC SINH HÔM NAY
Cuộc đời Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ nhắc chúng ta rằng tri thức chỉ thật sự có ý nghĩa khi được sử dụng để giải quyết những vấn đề của cuộc sống và giúp ích cho con người. Tinh thần yêu nước của ông thể hiện qua sự tận tụy với nghề, lòng can đảm trước khó khăn và quyết tâm đem tài năng phục vụ cộng đồng.
Với học sinh hôm nay, bài học ấy bắt đầu từ việc học tập nghiêm túc, nuôi dưỡng niềm say mê khám phá, biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn và có trách nhiệm với những người xung quanh. Hãy kiên trì theo đuổi điều tốt đẹp, bởi mỗi tri thức được tích lũy và mỗi việc làm có ích đều có thể trở thành một đóng góp cho quê hương, đất nước.