Giáo sư Tạ Quang Bửu: Nhà tri thức uyên bác và người đặt nền móng cho Giáo dục, Khoa học Việt Nam

Trong hàng ngũ những nhà trí thức lớn theo tiếng gọi của non sông dấn thân cho sự nghiệp cách mạng, Giáo sư Tạ Quang Bửu (1910–1986) tỏa sáng như một biểu tượng rực rỡ của trí tuệ uyên bác, tinh thần tự học và lòng yêu nước thiết tha. Bằng tri thức sâu rộng và tầm nhìn vượt thời đại, ông đã có những đóng góp to lớn cho cả hai lĩnh vực then chốt: khoa học kỹ thuật quân sự và sự nghiệp phát triển giáo dục nước nhà.

Sinh ra tại vùng đất Nghệ An hiếu học, Tạ Quang Bửu sớm nổi tiếng với trí tuệ thiên bẩm. Ông từng nhận học bổng du học Pháp, thi đỗ và nghiên cứu Toán học, Vật lý lý thuyết tại nhiều trường đại học danh tiếng hàng đầu châu Âu như Sorbonne, Paris, Bordeaux hay Oxford (Anh). Trở về nước, không chọn con đường làm quan cho chính quyền bảo hộ, ông chọn gắn bó với sự nghiệp "trồng người" và dấn thân vào phong trào cách mạng. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông liên tục được Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh giao giữ nhiều trọng trách như Tham nghị trưởng Bộ Ngoại giao, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, đồng thời là người đại diện thay mặt ký Hiệp định Genève năm 1954.

Trong suốt hai cuộc kháng chiến, tài năng khoa học của Giáo sư Tạ Quang Bửu đã trở thành thứ vũ khí đặc biệt sắc bén. Ông trực tiếp biên soạn tài liệu "Bắn máy bay bằng súng trường tập trung", chỉ đạo nghiên cứu chế tạo khí tài phá thủy lôi MK 52 (GK1) và bom từ trường (GK2) của Mỹ, giải mã cuộc phong tỏa đường biển và đường Trường Sơn để mở lối ra mặt trận. Khi chuyển sang quản lý giáo dục với vai trò Hiệu trưởng đầu tiên của Đại học Bách khoa Hà Nội và sau đó là Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học Chuyên nghiệp, ông là người tiên phong xây dựng chương trình đào tạo hiện đại, đề xuất thành lập Học viện Kỹ thuật Quân sự và cử hàng ngàn sinh viên ưu tú du học nước ngoài, đặt nền móng vững chắc cho nguồn nhân lực chất lượng cao của đất nước.

Cuộc đời của Giáo sư Tạ Quang Bửu là minh chứng sống động cho tinh thần cống hiến trọn vẹn của một nhà khoa học chân chính. Những Huân chương cao quý cùng Giải thưởng Hồ Chí Minh mà Đảng và Nhà nước trao tặng là sự ghi nhận xứng đáng cho một di sản trí tuệ và tinh thần phụng sự Tổ quốc bất tử, mãi soi đường cho các thế hệ tri thức Việt Nam.