GIÁO SƯ TRẦN ĐẠI NGHĨA – NGƯỜI KĨ SƯ CỦA ĐỘC LẬP
Năm 1913, trên mảnh đất Vĩnh Long yên bình, một cậu bé tên Phạm Quang Lễ ra đời. Cậu lớn lên trong cảnh nước mất nhà tan, nhưng từ sớm đã có niềm đam mê đặc biệt với khoa học – nhất là máy móc và kỹ thuật. Tài năng của cậu được thầy cô ghi nhận, và cũng chính con đường học vấn đã mở ra cơ hội lớn nhất đời cậu.
Nhờ sự xuất sắc của mình, năm 1935, Lễ sang Pháp du học. Thời gian nơi đất khách thực sự mở ra hành trình của một thiên tài. Anh học nhiều ngành cùng lúc: Cơ khí – Điện – Hàng không – Vũ khí, rồi làm việc trong các nhà máy kỹ thuật quân sự của Pháp. Suốt gần 10 năm, kiến thức được gom nhặt từng chút một, lặng lẽ nhưng chắc chắn, như lớp nền vững cho một cuộc đời lớn lao sau này.
Năm 1945, khi đất nước giành được độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp dự Hội nghị Fontainebleau. Tại đây, Người gặp Phạm Quang Lễ – chàng kỹ sư Việt kiều thông minh, điềm đạm, luôn đau đáu về quê hương. Bác hỏi:
"Chú có muốn về nước phục vụ kháng chiến không?"
Câu hỏi ấy như mở tung cánh cửa trong tim Lễ. Anh lập tức đồng ý trở về. Bác Hồ đặt cho anh cái tên mới: TRẦN ĐẠI NGHĨA
— Với kỳ vọng trở thành người mang “đại nghĩa” cho đất nước.
Trở về Việt Nam giữa lúc cuộc kháng chiến chống Pháp bắt đầu, Trần Đại Nghĩa được giao nhiệm vụ xây dựng ngành quân giới từ con số 0. Thiếu thốn đủ đường, từ thép, máy móc đến thuốc nổ – nhưng ông không bao giờ lùi bước. Ông cùng các cộng sự nghiên cứu từng mảnh phế liệu, từng loại hóa chất dân dụng, sáng tạo để thay thế mọi nguyên liệu không có.
Và rồi, thành quả xuất hiện:
Súng không giật SKZ – một trong những sản phẩm chiến lược của quân giới Việt Nam.
Đạn bazooka, mìn, lựu đạn… sản xuất ngay trong rừng.
Những cải tiến giúp bộ đội có vũ khí tốt hơn để chiến đấu với thực dân Pháp.
Những nhà máy vũ khí bí mật mọc lên giữa rừng Việt Bắc, trở thành “động cơ” tiếp sức cho toàn chiến trường. Người Pháp từng phải thừa nhận:
“Việt Minh có một hệ thống sản xuất vũ khí mà chúng ta không thể tưởng tượng được.”
Trần Đại Nghĩa đã làm điều mà cả một thực dân cường quốc không nghĩ rằng Việt Nam có thể làm nổi.
Sau 1954, khi hòa bình về với miền Bắc, Trần Đại Nghĩa tiếp tục đóng góp trong lĩnh vực khoa học:
Thứ trưởng Bộ Công Thương
Chủ tịch Ủy ban Khoa học Nhà nước
Đại biểu Quốc hội
Ủy viên Đoàn Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc
Không chỉ chế tạo vũ khí, ông còn đào tạo lớp kỹ sư quân sự đầu tiên của nước ta. Ông nổi tiếng nghiêm túc, truyền đạt tỉ mỉ, nhưng lại rất hiền. Ai từng làm việc với ông đều nói rằng:
“Thầy Nghĩa không bao giờ la mắng, chỉ lặng lẽ chỉ cách đúng.”
Nhờ ông, Việt Nam không chỉ có vũ khí của mình, mà còn có đội ngũ kỹ thuật nòng cốt để phát triển lâu dài.
Ông thúc đẩy hàng loạt chương trình kỹ thuật, công nghiệp, đưa nền khoa học nước nhà thoát khỏi tình trạng lạc hậu kéo dài.
Năm 1966, nhà nước phong tặng ông danh hiệu “Anh hùng Lao động”– minh chứng cho cả đời tận tụy của một người không màng danh lợi, chỉ sống vì đất nước.
Năm 1996, ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học kỹ thuật – sự ghi nhận cao quý dành cho những cống hiến đặt nền móng cho công nghiệp quốc phòng Việt Nam.
Ông mất năm 1997, hưởng thọ 84 tuổi. Nhưng tên ông vẫn sống mãi, trong từng trang sách, từng xưởng vũ khí, từng câu chuyện của những thế hệ kỹ sư và chiến sĩ.
Trần Đại Nghĩa - Người kĩ sư vĩ đại của quân giới, một con người dùng trí tuệ để chiến đấu, dùng tri thức để tạo nên sức mạnh cho dân tộc. Ông không đứng ở tuyến đầu, nhưng lại là người tạo ra sức mạnh của tuyến đầu. Không ồn ào, không khoa trương—chỉ lặng lẽ, bền bỉ và vĩ đại.
