Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa: "Ông tổ" ngành vũ khí và nhà khoa học trọn đời phụng sự Tổ quốc

1. Từ bỏ châu Âu để theo Bác Hồ về nước cứu quốc

Sinh ra tại Vĩnh Long, từ nhỏ ông đã nổi tiếng hiếu học và vượt khó. Nhờ nghị lực phi thường, ông sang Pháp du học và xuất sắc giành được cùng lúc nhiều bằng kỹ sư và cử nhân của các trường đại học danh tiếng thế giới (về Toán, Cơ khí, Điện, Hàng không, Cầu đường...). Trước năm 1946, ông đang có một cuộc sống đầy đủ, mức lương cao ngất ngưởng và một vị trí vững chắc tại Pháp.

Thế nhưng, bước ngoặt cuộc đời đã đến khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp thăm và vận động kiều bào năm 1946. Trong một cuộc gặp gỡ lịch sử, nghe Bác Hồ ân cần gửi gắm: "Ở nhà nước rất cần những người như chú", ông đã từ bỏ cuộc sống sung túc, đầy đủ ở châu Âu, theo Bác Hồ trở về nước, sẵn sàng chấp nhận mọi vất vả, khó khăn, hy sinh, gian khổ để hòa mình vào cuộc kháng chiến của dân tộc, với tâm nguyện suốt đời phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Về đến quê hương, Ngày 5-12-1946,  ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt tên mới là Trần Đại Nghĩa và trực tiếp giao nhiệm vụ cho Phạm Quang Lễ làm Cục trưởng Cục Quân giới – gửi gắm kỳ vọng lớn lao về một nhân tài có chí khí lớn và đại nghĩa với dân tộc.

2. Vị "phù thủy" vũ khí trong lửa đạn chiến tranh chống Pháp

Giáo sư Trần Đại Nghĩa với tư duy khoa học thiên tài và tinh thần tự lực tự cường, kiến thức tích lũy, ông đã trực tiếp nghiên cứu và chỉ đạo chế tạo vũ khí. Trong thời điểm cực kỳ khó khăn, ác liệt của cuộc kháng chiến, việc nghiên cứu, chế tạo thành công vũ khí có ý nghĩa rất quan trọng.

• Chế tạo thành công súng bazooka và súng không giật (SKZ): Trong thời gian ngắn, ông đã nghiên cứu và sản xuất thành công những thứ vũ khí có sức công phá mạnh mẽ, giúp bộ đội ta khắc chế trang thiết bị hiện đại của quân đội thực dân Pháp. Với uy lực sát thương cao, súng Bazoka đã gây cho địch nhiều thiệt hại nặng nề trên khắp các chiến trường, trong lần đầu tiên ra trận đã lập công vang dội trong trận Đồn Mê Linh và đánh dấu bước ngoặt về hỏa lực của Quân đội nhân dân Việt Nam Đối với súng không giật SKZ, như súng SKZ60mm, nặng 35kg, tính luôn đạn, có khả năng xuyên bê tông dày 60cm, có trọng lượng nhẹ, tháo, lắp, vận chuyển mang vác dễ dàng, nhưng lại có sức công phá ngang với đại bác và bom bay, đáp ứng được cách đánh công đồn của bộ đội ta, hạn chế thương vong khi đánh địch cố thủ trong các lô cốt bê tông cốt thép như. 

• Xây dựng ngành quân khí từ gốc: Ông không chỉ trực tiếp nghiên cứu mà còn là người tổ chức sản xuất, hướng dẫn công nhân pha chế thuốc nổ, đúc đạn, thiết kế các loại mìn định hướng, góp phần quan trọng xoay chuyển cục diện chiến trường Nam Bộ và chiến dịch Biên giới.

Với những cống hiến đặc biệt xuất sắc đó, năm 1948, ông được phong hàm Thiếu tướng trong đợt phong tướng đầu tiên của quân đội ta (khi mới 35 tuổi), trở thành một trong những vị tướng tài đức vẹn toàn của cách mạng.

3. Người đặt nền móng cho nền khoa học, công nghệ và giáo dục hiện đại

Không chỉ dừng lại ở lĩnh vực quân sự, sau hòa bình lập lại (năm 1954), Giáo sư Trần Đại Nghĩa tiếp tục gánh vác nhiều trọng trách lớn trong công cuộc xây dựng đất nước:

• Nhà quản lý khoa học hàng đầu: Ông từng giữ chức Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam, dẫn dắt ngành khoa học nước nhà vượt qua muôn vàn khó khăn thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước.