Hai kỷ vật của Đại tá Nguyễn Dân

Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam hiện đang lưu giữ và trưng bày nhiều hiện vật của nhiều cán bộ, chiến sĩ quốc tế từng cùng nhân dân Việt Nam tham gia cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Tiêu biểu trong đó là hai kỷ vật chiếc đồng hồ đeo tay hiệu PIERCE và Cuốn ký họa “Lệ Sơn - Cảnh dương”của  Đại tá Ernst Frey (Nguyễn Dân) người Áo.

Người Do thái phục vụ cách mạng Việt Nam

Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cũng như trong kháng chiến chống Pháp, công tác binh địch vận được Đảng và Quân đội ta được đẩy mạnh với nhiều hoạt động và có vận dụng sáng tạo cùng những bước đi đột phá, nhất là việc tuyên truyền vận động binh sĩ người nước ngoài. Với định hướng đó, trong kháng chiến chống Pháp, có hàng nghìn lính lê dương bỏ ngũ, chạy sang hàng ngũ Việt Minh và tình nguyện tham gia cuộc kháng chiến chống Pháp. Nhiều người sau đó trở thành cán bộ của Việt Minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh gọi họ là “Những người Việt Nam mới”.

Ông Ernest Frey tên Việt Nam là Nguyễn Dân (Hồ Chí Dân). Ảnh tư liệu

Thực hiện chủ trương của Đảng, đồng chí Lưu Quyên, Trưởng ban Binh vận Xứ ủy Bắc Kỳ được giao nhiệm vụ trực tiếp liên lạc với một số người có tư tưởng tiến bộ trong Trung đoàn lê dương số 5 của Pháp (đóng tại Việt Trì, Phú Thọ) và hình thành được một tiểu tổ cộng sản trong Tiểu đoàn 3, Trung đoàn lê dương số 5, gồm 3 người: Éc-uyn Boóc-sơ (Erwin Borchers) người Đức, về sau lấy tên Việt Nam là Chiến Sĩ; Phơ-rây (Frey) người Áo, về sau lấy tên Việt Nam là Nguyễn Dân (tên khác Hồ Chí Dân) và Gốt-van (Golvald) người Tiệp Khắc (trước đây), về sau lấy tên Việt Nam là Hồ Chí Dậu. Họ đều có chung một cảnh ngộ: Bị phát xít Đức khủng bố, phải chạy sang Pháp, sau đó bị ép buộc đi lính lê dương. Khoảng năm 1941, trong đội quân viễn chinh, họ đặt chân đến Việt Nam và được điều lên đóng quân tại Việt Trì.

“Những người Việt Nam mới” đầu tiên trong lực lượng Việt Minh được tổ chức giao nhiệm vụ theo trình độ chuyên môn và năng lực. Ernest Frey (tức Nguyễn Dân) là người Áo gốc Do thái, có khả năng quân sự cao, được đưa sang làm bộ đội, làm nhiệm vụ huấn luyện quân sự cho những sĩ quan đầu tiên của quân đội Việt Nam, sau này được phong quân hàm Đại tá phụ trách an ninh khu vực an toàn khu - nơi có các cơ quan tham mưu chiến lược của Quân đội nhân dân Việt Nam đóng quân.

Sau đó, Nguyễn Dân đã chiến đấu dũng cảm trong đội ngũ Quân đội nhân dân Việt Nam suốt 5 năm tại các Chiến khu 2, 3, 9, 10 ở Việt Bắc và Liên khu 5. Nguyễn Dân đã vinh dự được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh và được chụp ảnh chung với Người, được Người gửi thư thăm hỏi. Ông cũng không thể nào quên những kỷ niệm như lần được gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp, các đồng chí Hoàng Quốc Việt, Nguyễn Chí Thanh, Tạ Quang Bửu[1]... Nhờ những đóng góp thiết thực, Nguyễn Dân đã trở thành Đại tá của Quân đội nhân dân Việt Nam kèm theo lời khen ngợi và cảm ơn của Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp khi ông mới ở tuổi 31.

Đồng chí Nguyễn Dân (người đội mũ, đứng thứ 6 từ phải sang) chụp ảnh cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp năm 1948. Ảnh tư liệu

Hai kỷ vật đặc biệt

Tháng 8/1950, ông Ernest Frey trở về nước Áo theo nguyện vọng riêng. Từ ngày trở về Áo, Ernest Frey vẫn giữ nguyên những tình cảm tốt đẹp đối với con người và đất nước Việt Nam. Trong tư trang ông mang về nước có 2 kỷ vật, đó là chiếc đồng hồ đeo tay hiệu PIERCE và Cuốn ký họa “Lệ Sơn - Cảnh dương” được ông trân trọng gìn giữ và coi những kỷ vật này như là cầu nối với Việt Nam từ khi xa cách quê hương thứ hai của mình.

Mãi đến năm 1992, trong một chuyến dự Hội thảo tại Cộng hòa Áo, Giáo sư sử học Văn Tạo đã đến thăm ông và chuyển lá thư của Đại tướng Võ Nguyên Giáp cho Ernest Frey. Trước khi Giáo sư Văn Tạo về nước, ông đã nhờ Giáo sư chuyển 02 kỷ vật của mình cho Viện Bảo tàng Quân đội gìn giữ (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam) làm hiện vật. Đây là hai trong số những kỷ vật đã gắn bó với Ernst Frey trong những năm tháng ở Việt Nam cũng như quãng thời gian còn lại ở Áo. Hai kỷ vật được tiếp nhận tại Viện Bảo tàng Quân đội vào tháng 9/1992.

Đồng hồ đeo tay hiệu PIERCE

Đồng hồ đeo tay hiệu PIERCE là chiến lợi phẩm của ông Ernest Frey (Nguyễn Dân), khi đó là Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 45 thu được của viên phi công Pháp bị bắn rơi ở Ba Vì, Hà Tây (nay là Hà Nội) năm 1948.

Năm 1948 quân Pháp triển khai chiếm đóng các đường giao thông và vùng nông thôn. Chủ trương của Đảng ta là phân tán lực lượng chủ lực thành các tiểu đoàn tập trung, đại đội độc lập, trung đội vũ trang tuyên truyền, một mặt dìu dắt phong trào chiến tranh du kích các địa phương, mặt khác rèn luyện bộ đội chiến thuật vận động và công kiên trong các chiến dịch vừa và nhỏ. Tiểu đoàn 45 hoạt động trong hoàn cảnh đó.

Nguyễn Dân được điều động làm tiểu đoàn trưởng và giao nhiệm vụ xuống hoạt động ở vùng Ba Vì. Tháng 3/1948, máy bay của Pháp đến ném bom chi viện cho chiến dịch Tu Vũ, Tiểu đoàn trưởng Nguyễn Dân tổ chức thành các cụm hỏa lực súng trường đánh máy bay địch. Hỏa lực từ các cụm súng trường này đã tiêu diệt chiếc máy bay cùng viên phi công Pháp và thu được nhiều chiến lợi phẩm. Trong số những chiến lợi phẩm quân ta thu được có chiếc đồng hồ đeo tay hiệu PIERCE. Đơn vị đã giao cho Nguyễn Dân giữ và sử dụng từ đó đến năm 1992 tặng cho Bảo tàng Quân đội (nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam).

Cuốn ký họa Lệ Sơn - Cảnh dương.

Cuốn ký họa Lệ Sơn - Cảnh dương của họa sỹ Phạm Văn Đôn, thuộc Phòng Chính trị Đại đoàn 304 vẽ trong thời gian đi thực tế ở Quảng Bình vẽ về làng Lệ Sơn và làng Cảnh Dương (Quảng Bình) trong khoảng thời gian 1949 – 1950 gồm 20 bức tranh, họa sỹ Phạm Văn Đôn đã in nhân bản trên giấy trắng dán vào cuốn album bằng giấy rơm gáy đóng bằng một nẹp tre buộc chỉ, tặng cho Đại tướng Võ Nguyên Giáp vào ngày 28/7/1950.

Thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước cũng như nguyện vọng cá nhân muốn trở về nước của một số người nước ngoài đã phục vụ trong Quân đội nhân dân Việt Nam, ngày 26/8/1950, thay mặt cơ quan Bộ tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam các đồng chí Nguyễn Chí Thanh, Tạ Quang Bửu đã gặp mặt ông Nguyễn Dân, thông báo quyết định thăng quân hàm Đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam và thay mặt Đại tướng Võ Nguyên Giáp tặng ông Nguyễn Dân cuốn ký họa “Lệ Sơn – Cảnh Dương” do họa sỹ Phạm Văn Đôn đã tặng Đại tướng.

Cuốn ký họa gồm 12 bức tranh vẽ về làng Cảnh Dương (xã Cảnh Dương, Quảng Trạch, Quảng Bình), như cổng làng, đình làng Cảnh Dương, dân quân Cảnh Dương, bến Cảnh Dương, xóm Đông Yên, Vọng gác… và 8 bức tranh vẽ về làng Lệ Sơn (xã Văn Hóa, Tuyên Hóa, Quảng Bình) như tranh Du kích Lệ Sơn, tranh Nhằm về phía địch, Vọng gác Lèn Chòi…

Trong thư viết bằng tiếng Pháp của Chủ tịch Hồ Chí minh gửi chia tay Nguyễn Dân ngày 25/8/1950, Người viết: “Đồng chí Nguyễn Dân (hay là Ernst Frey) thân mến, Tôi lấy làm tiếc là lúc tạm biệt tôi không bắt tay được với đồng chí. Nhưng dù đồng chí ở đâu đi nữa thì tôi vẫn tin chắc chắn rằng đồng chí sẽ dung tất cả những gì trong tay mình để phục vụ sự nghiệp chung của chúng ta”./.

[1] Theo cuốn những người Việt Nam mới - Nhà xuất bản QĐND, 2005.