Hai người phụ nữ kéo lá cờ Độc lập: Cuộc gặp gỡ và lời hẹn sau 44 năm

Hai người phụ nữ kéo lá cờ Độc lập: Cuộc gặp gỡ và lời hẹn sau 44 năm

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, hai cô gái chưa kịp biết tên nhau cùng thực hiện một nhiệm vụ thiêng liêng: kéo lá cờ đỏ sao vàng trong Lễ Độc lập. Rồi mỗi người đi một ngả, mang theo ký ức về người bạn đứng cạnh mình bên cột cờ. Bốn mươi bốn năm sau, họ gặp lại. Từ cuộc hội ngộ ấy, những lần trở về Ba Đình vào dịp Quốc khánh trở thành một cuộc hẹn đặc biệt.

Hai con đường gặp nhau bên cột cờ

Một người là Dương Thị Thoa, sau này được biết đến với tên Lê Thi. Sinh trong gia đình nhà giáo Dương Quảng Hàm, từng học trường nữ sinh Đồng Khánh, bà sớm tiếp xúc với hoạt động yêu nước. Đầu năm 1945, cô gái Hà Nội tham gia Hội Phụ nữ cứu quốc, vận động quyên góp và tuyên truyền ủng hộ Việt Minh.

Người kia là Đàm Thị Loan, nữ chiến sĩ người Tày quê Cao Bằng. Bà đến với cách mạng từ tuổi thiếu niên, là một trong những đội viên đầu tiên của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, thành lập ngày 22/12/1944. Từ chiến khu Việt Bắc về Hà Nội, bà mang theo trải nghiệm hoạt động trong đội ngũ cách mạng trước ngày giành chính quyền.

Một người trưởng thành giữa phố phường và trường học; một người đi từ miền núi, qua những ngày hoạt động gian khó. Hai hành trình ấy gặp nhau trong thời điểm đất nước bước sang một trang sử mới. Khi đứng cạnh nhau, họ chưa thể biết hình ảnh của mình sẽ được nhắc nhớ suốt nhiều thập niên sau.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, ngày 2/9/1945. Ảnh tư liệu do Bảo tàng Lịch sử quốc gia công bố; minh họa bối cảnh Lễ Độc lập.

Nhiệm vụ đến giữa ngày hội lớn

Theo hồi ức của bà Lê Thi được Báo Nhân Dân đăng tải, ngày hôm ấy bà mặc áo dài trắng, đi giày ba ta, cùng đoàn phụ nữ cứu quốc tới Ba Đình. Đoàn đứng gần lễ đài. Khi Ban tổ chức yêu cầu cử một phụ nữ lên kéo cờ, chị em thúc giục bà bước lên.

Vinh dự đến bất ngờ khiến cô gái trẻ bối rối. Bà từng thực hiện việc kéo cờ khi còn đi học, nhưng lần này là nghi lễ của ngày đất nước tuyên bố độc lập, trước đông đảo đồng bào. Không được tập dượt trước, bà lo mình sơ suất, làm lá cờ mắc lại giữa chừng.

Với Đàm Thị Loan, nhiệm vụ đã được giao từ trước. Theo tư liệu Báo Quân đội nhân dân, tối 1/9/1945, đồng chí Đàm Quang Trung thông báo cho bà việc tham gia kéo cờ trong buổi lễ hôm sau. Nữ chiến sĩ từ chiến khu vì thế có một sự chuẩn bị khác với người bạn Hà Nội được lựa chọn ngay tại quảng trường.

Trong lời kể được Thông tấn xã Việt Nam ghi lại, bà Lê Thi nhớ rằng hai người nhanh chóng thống nhất cách phối hợp: bà Loan nâng lá cờ, bà Thi kéo dây. Họ cùng chú ý để cờ lên đến đỉnh vào lúc bản nhạc Tiến quân ca kết thúc.

Điều đáng nhớ trong hồi ức ấy là nỗi lo rất thật của người nhận việc. Trước một nhiệm vụ tưởng chừng đơn giản, cả hai đều hiểu mình đang góp phần vào nghi thức mở đầu một sự kiện hệ trọng. Sự tập trung của họ chứa đựng lòng trân trọng dành cho lá cờ và cho những người đang đứng dưới lễ đài.

Khi lá cờ lên tới đỉnh, hai cô gái mới nhẹ nhõm. Trong ký ức bà Thi, niềm vui hoàn thành nhiệm vụ hòa cùng xúc động trước màu cờ tung bay và tiếng vỗ tay của đồng bào. Họ đã cùng đi qua những phút giây khó quên, dù chưa kịp hỏi tên nhau.

Chân dung bà Lê Thi năm 1946. Ảnh do bà Lê Thi cung cấp, Bảo tàng Lịch sử quốc gia công bố.

Khoảng cách bốn mươi bốn năm

Sau Lễ Độc lập, mỗi người tiếp tục công việc cách mạng. Bà Lê Thi tham gia cứu đói, dạy chữ, hoạt động phụ nữ và kháng chiến. Những việc ấy nối tiếp nhau trong đời một người đã lựa chọn gắn bó với đất nước từ tuổi trẻ.

Về sau, bà bước vào lĩnh vực nghiên cứu, trở thành giáo sư triết học, đảm nhiệm công tác lãnh đạo tại Viện Triết học và góp phần xây dựng cơ sở nghiên cứu về phụ nữ, gia đình. Các công trình của bà dành nhiều sự quan tâm cho đời sống phụ nữ, quan hệ gia đình và sự bình đẳng.

Đàm Thị Loan tiếp tục cuộc đời quân ngũ, cùng đồng chí, đồng đội đi qua các cuộc kháng chiến. Bà còn là người bạn đời của Đại tướng Hoàng Văn Thái. Hành trình hoạt động của bà được ghi lại trong hồi ký Từ Việt Bắc đến Tây Ninh, sau này là cơ sở để Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật biên soạn, xuất bản sách về người nữ Giải phóng quân kéo cờ ngày Độc lập.

Trong những năm tháng ấy, người từng đứng cạnh bên cột cờ vẫn là một phần ký ức của mỗi bà. Họ cùng biết mình đã có một người bạn chung nhiệm vụ, nhưng chưa có đủ thông tin để nhận ra nhau giữa cuộc sống rộng lớn.

Khoảng cách ấy gợi một điều giản dị về lịch sử: những con người góp mặt trong một thời khắc lớn vẫn phải trở về với công việc, gia đình và những nhiệm vụ nối tiếp. Kỷ niệm có thể ở lại rất lâu, trong khi cuộc gặp để gọi đúng tên người cùng chia sẻ kỷ niệm lại đến muộn.

Cuộc hội ngộ và những mùa thu trở lại

Trong tư liệu Bảo tàng Lịch sử quốc gia công bố năm 2018, bà Lê Thi xác nhận cuộc gặp lại diễn ra ngày 22/12/1989, tại một cuộc họp mặt truyền thống ở Bảo tàng Quân đội, nay là Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam. Đến lúc ấy, bà mới biết người phụ nữ cùng kéo cờ với mình là Đàm Thị Loan.

Bốn mươi bốn năm tính từ mùa thu 1945, hai cô gái năm xưa đã đi qua phần lớn cuộc đời hoạt động. Cuộc gặp nối liền hai dòng hồi ức, để người nữ chiến sĩ trong trí nhớ bà Thi và cô gái Hà Nội trong ký ức bà Loan trở thành những con người có tên gọi, có thể tìm đến thăm hỏi nhau.

Theo bài phỏng vấn của Thông tấn xã Việt Nam năm 2015, sau khi gặp lại, hai bà gặp nhau vào dịp Quốc khánh và trở về Quảng trường Ba Đình, cùng nhớ thời khắc kéo cờ. Có thể hiểu đó là lời hẹn được gìn giữ bằng những lần trở lại: gặp người bạn cũ, thăm nơi lưu dấu tuổi trẻ, cùng hướng về ngày Độc lập.

Bà Lê Thi và bà Đàm Thị Loan gặp lại nhau tại Quảng trường Ba Đình trong một lần trở về sau này. Ảnh do bà Lê Thi cung cấp, Bảo tàng Lịch sử quốc gia công bố; tư liệu không ghi năm chụp.

Bức ảnh hai bà bên nhau tại Ba Đình, do bà Lê Thi cung cấp và được Bảo tàng Lịch sử quốc gia công bố, lưu lại sự gắn bó ấy. Đó là ảnh của một lần trở về sau này, không phải ảnh chụp nghi lễ năm 1945. Giá trị của bức ảnh nằm ở cuộc hội ngộ giữa hai người cùng giữ một ký ức.

Năm 2010, bà Đàm Thị Loan qua đời. Với bà Lê Thi, những dịp Quốc khánh từ đó thiếu người bạn đã cùng mình đứng bên cột cờ. Bà Thi qua đời năm 2020. Những lời kể và hình ảnh còn lại tiếp tục giúp người đọc nhận diện hai phụ nữ trong câu chuyện về Lễ Độc lập.

Lá cờ năm ấy gắn hai cuộc đời với nhau. Từ một lần chung nhiệm vụ đến cuộc gặp sau 44 năm, rồi những mùa thu trở về Ba Đình, câu chuyện của họ cho thấy lịch sử còn được lưu giữ trong tình bạn và sự nhớ thương. Nhớ tên Lê Thi và Đàm Thị Loan cũng là nhớ những người trẻ đã đón nhận trách nhiệm bằng tất cả sự nghiêm túc, để góp phần làm nên một ngày không thể quên của dân tộc.