Hai tháng đóng giảng đường để cứu những cánh đồng miền Tây

Năm 1977, trên nhiều cánh đồng ở đồng bằng sông Cửu Long, những đám lúa đang xanh bỗng chuyển sang màu vàng rồi cháy khô. Khi nhổ bụi lúa lên, người nông dân nhìn thấy quanh gốc là vô số côn trùng nhỏ màu nâu.

Rầy nâu đã xuất hiện.

Chúng tập trung ở phần thân gần mặt nước, chích hút nhựa khiến cây lúa suy kiệt. Mật độ rầy càng cao, những khoảng lúa chết càng lan rộng. Người dân gọi hiện tượng ấy là “cháy rầy”. Có những thửa ruộng chỉ trong thời gian ngắn đã mất gần như toàn bộ khả năng cho hạt.

Nông dân dùng thuốc hóa học để diệt rầy nhưng hiệu quả không kéo dài. Phun quá nhiều thuốc còn làm chết những loài thiên địch vốn có khả năng khống chế sâu hại. Rầy nâu tiếp tục sinh sản, còn chi phí sản xuất ngày càng tăng. Nhiều gia đình làm ruộng nhưng cuối vụ vẫn phải đi nơi khác mua gạo ăn.

Trong bối cảnh đất nước vừa thống nhất, lương thực còn thiếu, dịch rầy nâu không chỉ là vấn đề của riêng người nông dân. Nếu vựa lúa đồng bằng sông Cửu Long thất bại, đời sống của hàng triệu người có thể bị ảnh hưởng.

Tại Trường Đại học Cần Thơ, Tiến sĩ Võ Tòng Xuân cùng các đồng nghiệp bắt đầu tìm một giải pháp khác.

Ông sinh ngày 6 tháng 9 năm 1940 tại Ba Chúc, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang. Sau thời gian học tập tại Philippines, Võ Tòng Xuân làm việc ở Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế, thường được biết đến với tên viết tắt IRRI.

Năm 1971, dù có điều kiện làm việc thuận lợi ở nước ngoài, ông trở về Cần Thơ để đào tạo kỹ sư nông nghiệp. Sau đó, ông tiếp tục làm nghiên cứu sinh và bảo vệ luận án tiến sĩ vào tháng 4 năm 1975, rồi trở lại giảng dạy tại quê hương.

Võ Tòng Xuân hiểu rằng chỉ dựa vào thuốc trừ sâu sẽ khó chấm dứt dịch rầy. Cách căn bản hơn là tìm một giống lúa có khả năng kháng loài côn trùng này.

Từ nguồn giống do IRRI hỗ trợ, ông và Phó giáo sư Nguyễn Văn Huỳnh tiến hành nuôi, phân loại rầy nâu rồi thử khả năng chống chịu của nhiều giống lúa. Qua quá trình thanh lọc, nhóm nghiên cứu chọn được IR36 – giống lúa ngắn ngày, thấp cây, có năng suất khá và đặc biệt là khả năng kháng quần thể rầy đang gây hại trên đồng ruộng.

Nhưng tìm được giống lúa phù hợp mới chỉ giải quyết một nửa vấn đề.

Số hạt IR36 ban đầu chỉ khoảng vài gam. Trong khi đó, đồng bằng sông Cửu Long có hàng triệu hécta đất canh tác. Nếu nhân giống theo cách thông thường, người dân sẽ phải chờ qua nhiều mùa vụ. Khi đủ hạt giống để gieo trên diện rộng, dịch rầy có thể đã gây thêm những thiệt hại nặng nề.

Võ Tòng Xuân cùng các cộng sự tổ chức nhân giống thật nhanh. Từng hạt lúa được chăm sóc và sử dụng như nguồn vật liệu quý. Kỹ thuật cấy thưa, mỗi bụi chỉ một tép mạ, giúp tận dụng tối đa số cây giống và thu được nhiều hạt hơn cho vụ tiếp theo.

Sau khoảng bảy tháng, từ gần 5 gam hạt ban đầu, nhóm nghiên cứu đã nhân được khoảng 2.000kg lúa giống IR36. Đó là một bước tiến rất lớn, nhưng hai tấn giống vẫn chưa đủ để nhanh chóng phủ khắp những vùng đang bị rầy tàn phá.

Giữa năm 1978, Võ Tòng Xuân đề xuất với Ban giám hiệu Trường Đại học Cần Thơ một quyết định chưa từng có tiền lệ: tạm dừng việc học tại trường trong hai tháng, đưa sinh viên Khoa Nông nghiệp xuống đồng ruộng cùng nông dân.

Hiệu trưởng Phạm Sơn Khai đồng ý.

Giảng đường đóng cửa, nhưng việc học không dừng lại. Lớp học được chuyển ra những cánh đồng đang bị rầy nâu đe dọa.

Sinh viên mang giống IR36 đến các địa phương, hướng dẫn nông dân nhận biết rầy, áp dụng kỹ thuật gieo cấy và tiếp tục nhân giống. Họ không chỉ trao hạt giống rồi rời đi mà cùng người dân làm đất, cấy lúa và theo dõi sự phát triển của cây.

Ở xã Lương Hòa Lạc, huyện Chợ Gạo, Tiền Giang, Võ Tòng Xuân gặp nông dân Võ Văn Chung, thường được gọi là Hai Chung. Ruộng của ông trở thành một điểm nhân giống IR36. Từ nguồn giống ban đầu rất ít, các hộ nông dân liên kết với nhà khoa học và sinh viên để tạo thêm hạt cho những vụ sau.

Những bao giống mới tiếp tục được chia ra nhiều địa phương. Mỗi cánh đồng thu hoạch thành công lại trở thành nguồn hạt cho một vùng rộng hơn. Cách nhân giống ấy tạo thành một mạng lưới lan truyền từ trường đại học đến nông dân rồi từ nông dân sang nông dân.

Đến năm 1979, IR36 đã xuất hiện trên nhiều cánh đồng miền Tây. Dịch rầy nâu dần được khống chế, hoạt động sản xuất lúa được phục hồi.

Thành công này không phải công lao của một người. Nó được tạo nên bởi các nhà nghiên cứu, Ban giám hiệu Đại học Cần Thơ, đội ngũ sinh viên, chính quyền địa phương và hàng nghìn nông dân sẵn sàng thử nghiệm giống lúa mới. Vai trò đặc biệt của Võ Tòng Xuân là kết nối những lực lượng ấy và đưa kết quả trong phòng thí nghiệm đến thẳng đồng ruộng.

Sau chiến dịch chống rầy, ông tiếp tục gắn bó với cây lúa và đời sống người dân. Trong gần 30 năm công tác tại Đại học Cần Thơ, ông có 15 năm giữ chức Phó hiệu trưởng. Ông tham gia đào tạo nhiều thế hệ kỹ sư nông nghiệp, trong đó có những người tiếp tục tạo ra các giống lúa có giá trị cho Việt Nam.

Võ Tòng Xuân còn đưa kinh nghiệm sản xuất lúa của Việt Nam đến một số quốc gia châu Phi như Sierra Leone, Liberia, Nigeria, Sudan và Mozambique. Ông luôn cho rằng mục tiêu cuối cùng của một giống lúa tốt không chỉ là năng suất cao mà phải giúp người nông dân có đời sống khá hơn.

Ngày 19 tháng 8 năm 2024, Giáo sư Võ Tòng Xuân qua đời, hưởng thọ 84 tuổi.

Câu chuyện IR36 còn lại như một bài học về ý nghĩa của khoa học. Trong thời điểm cấp bách, một trường đại học đã không giữ sinh viên sau những bức tường. Các thầy giáo đưa họ đến nơi người dân cần nhất, biến ruộng lúa thành giảng đường và lấy sự hồi sinh của mùa màng làm kết quả học tập.

Giữa lúc đồng bằng đứng trước nguy cơ thiếu đói, vài gam hạt giống đã được nhân lên thành hai tấn. Nhưng điều được nhân lên nhiều hơn chính là niềm tin rằng tri thức chỉ thật sự có giá trị khi đến được với con người và giúp họ vượt qua khó khăn.