HẢI THƯỢNG LÃN ÔNG LÊ HỮU TRÁC – BẬC ĐẠI DANH Y VÀ DI SẢN Y ĐỨC VƯỢT THỜI GIAN

Trong kho tàng văn hóa và y học cổ truyền ngàn năm của dân tộc Việt Nam, có những con người mà tên tuổi đã vượt ra khỏi ranh giới thời gian để trở thành biểu tượng vĩnh cửu của lòng nhân ái. Giữa muôn vàn tinh hoa của lịch sử nước nhà, Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724 – 1791) hiện lên như một tượng đài vĩ đại. Ông không chỉ là người đặt nền móng vững chắc cho nền y học nước nhà với kho tàng tri thức đồ sộ, mà còn được tổ chức UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới – một minh chứng kiêu hãnh cho trí tuệ và đạo đức con người Việt Nam.

Từ bỏ chốn quan trường, lánh xa vòng danh lợi

Lê Hữu Trác sinh ra tại làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng (nay thuộc huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên) trong một gia đình quý tộc có truyền thống nhiều đời khoa bảng danh giá. Thân phụ của ông từng đỗ Tiến sĩ và làm quan lớn trong triều vương triều nhà Lê. Thuở nhỏ, ông nổi tiếng là người thông minh xuất chúng, văn võ toàn tài, từng đeo gươm tòng quân ra trận.

Tuy nhiên, trước cảnh đất nước loạn lạc, chứng kiến chiến tranh phong kiến chỉ mang lại cảnh lầm than, máu đổ cho nhân dân, Lê Hữu Trác đã đưa ra một quyết định làm thay đổi cuộc đời. Ông xin rời khỏi quân ngũ, từ bỏ con đường cử nghiệp lẫn binh đao để về quê mẹ ở vùng núi Hương Sơn, Hà Tĩnh. Tại đây, ông tự đặt cho mình biệt hiệu Hải Thượng Lãn Ông (chữ "Hải" lấy từ phủ Hải Dương quê cha, "Thượng" từ xã Thượng Hồng quê mẹ, còn "Lãn Ông" nghĩa là ông già lười). Cái sự "lười" ở đây không phải là lười lao động, mà là "lười" bon chen chốn quan trường, lười danh lợi, quyết tâm gửi trọn cuộc đời cho nghệ thuật chữa bệnh cứu người.

Bộ bách khoa toàn thư y học đồ sộ của nước nhà

Nhận thấy y học chính là con đường thiết thực nhất để cứu nhân độ thế, Hải Thượng Lãn Ông đã dành hơn 30 năm miệt mài nghiên cứu thảo dược, tìm tòi các phương thuốc dân gian và đúc kết tinh hoa y học nhân loại. Cống hiến vĩ đại nhất của ông để lại cho hậu thế là bộ sách "Hải Thượng y tông tâm lĩnh" gồm 28 tập, 66 quyển.

Đây được xem là cuốn bách khoa toàn thư đầu tiên và quý giá nhất của nền y học cổ truyền Việt Nam. Bộ sách không chỉ chuẩn hóa lý luận y học, ghi chép hàng ngàn vị thuốc đông y bản địa mà còn lưu giữ cả những quan sát tinh tế về tự nhiên, khí hậu ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Không chỉ là một y sĩ đại tài, ông còn là một nhà văn xuất sắc với tác phẩm Thượng kinh ký sự – cuốn nhật ký hành trình bằng thơ văn vô cùng đặc sắc, tái hiện chân thực đời sống cung đình và xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII.

Ngọn đuốc sáng ngời về y đức – Lấy nhân thuật làm gốc

Điều khiến Hải Thượng Lãn Ông trở thành một vị "Y thánh" trong lòng nhân dân chính là tấm lòng nhân ái bao la và triết lý y đức sâu sắc. Đối với ông, nghề y không phải là phương tiện kiếm sống hay cầu danh vọng, mà là "nhân thuật" (nghệ thuật cứu người).

Ông đã để lại cho các thế hệ thầy thuốc đời sau 9 điều "Y huấn cách ngôn" làm cốt lõi hành nghề. Suốt cuộc đời mình, Lãn Ông luôn chữa bệnh bằng sự tận tâm, không phân biệt giàu nghèo, sang hèn. Lịch sử còn lưu truyền rất nhiều câu chuyện xúc động về việc ông không quản ngại đường xá xa xôi, lặn lội đi chữa bệnh cho những người dân nghèo khổ, không những không nhận tiền thù lao mà còn tự bỏ tiền mua thuốc, cho gạo cứu giúp họ qua cơn thắt ngặt. Khi được triệu vào kinh đô chữa bệnh cho Chúa Trịnh, đối mặt với vinh hoa phú quý cận kề, ông vẫn giữ cốt cách thanh cao, tìm mọi cách khước từ để được trở về với núi rừng, với người dân nghèo nơi quê hương.

Hải Thượng Lãn Ông vĩnh viễn ra đi vào năm 1791. Ông nằm lại giữa đại ngàn Hương Sơn, Hà Tĩnh, nhưng di sản và tinh thần của ông thì trường tồn cùng sông núi.

Hình ảnh người thầy thuốc râu tóc bạc phơ, lặng lẽ hái thuốc cứu người đã trở thành biểu tượng thiêng liêng. Câu chuyện của Hải Thượng Lãn Ông gửi gắm một thông điệp vượt thời gian đến các thế hệ mai sau: Dù làm bất cứ ngành nghề gì, hãy luôn đặt cái "Tâm" và tình yêu thương con người lên trên hết, bởi đó mới là giá trị bền vững vững chắc nhất tạc vào dòng chảy lịch sử dân tộc.