HẢI THƯỢNG LÃN ÔNG, NGƯỜI THẦY THUỐC CỦA NHÂN DÂN

Trong lịch sử y học Việt Nam, có những người thầy thuốc đã trở thành biểu tượng của lòng nhân ái, trí tuệ và đạo đức nghề nghiệp. Nhắc đến những bậc danh y tiêu biểu của dân tộc, người đời không thể không nhớ đến Lê Hữu Trác, thường được biết đến với hiệu Hải Thượng Lãn Ông. Ông không chỉ là một danh y tài giỏi mà còn là một nhà văn hóa, một nhà tư tưởng và một người dành trọn cuộc đời cho việc chữa bệnh, cứu người và phát triển nền y học dân tộc.

Lê Hữu Trác sinh năm 1724, quê gốc ở làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, trấn Hải Dương, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống học hành và khoa bảng. Từ nhỏ, Lê Hữu Trác đã được tiếp xúc với chữ nghĩa, kinh sử và những tư tưởng của Nho học. Con đường ban đầu mà gia đình kỳ vọng ở ông có lẽ là con đường học hành, thi cử và làm quan như nhiều trí thức đương thời.

Thế nhưng cuộc đời ông đã rẽ sang một hướng khác.

Trong thời buổi đất nước có nhiều biến động, Lê Hữu Trác từng tham gia quân đội. Nhưng sau một thời gian, ông nhận ra rằng con đường công danh không phải là điều ông thực sự mong muốn. Ông dần rời bỏ chốn quan trường, trở về quê mẹ ở Hương Sơn, Hà Tĩnh, sống cuộc đời thanh đạm và dành thời gian nghiên cứu y học.

Chính từ nơi núi rừng ấy, một đại danh y của Việt Nam bắt đầu hình thành.

Lê Hữu Trác tự học y thuật một cách nghiêm túc. Ông đọc các sách thuốc cổ, nghiên cứu những phương pháp chữa bệnh đã được truyền lại, đồng thời không ngừng quan sát thực tế. Nhưng ông không phải là người chỉ biết học thuộc sách vở.

Ông luôn đặt câu hỏi.

Tại sao người này mắc bệnh?

Tại sao cùng một chứng bệnh nhưng mỗi người lại có biểu hiện khác nhau?

Dùng thuốc như thế nào để vừa chữa được bệnh vừa tránh gây hại cho người bệnh?

Những câu hỏi ấy khiến ông ngày càng đi sâu vào y học.

Trong quá trình hành nghề, Lê Hữu Trác đi nhiều nơi, gặp nhiều bệnh nhân thuộc những hoàn cảnh khác nhau. Ông nhận ra rằng người thầy thuốc không thể chỉ dựa vào những điều ghi trong sách mà phải biết quan sát người bệnh, biết lắng nghe và biết vận dụng kiến thức phù hợp với từng trường hợp.

Đặc biệt, ông luôn coi y đức là nền tảng của nghề thuốc.

Theo ông, người thầy thuốc trước hết phải có lòng nhân.

Người bệnh có thể là người giàu hay nghèo, quan lại hay dân thường, người có quyền thế hay người thấp cổ bé họng. Khi đã bước vào nơi chữa bệnh, tất cả đều phải được đối xử bằng sự tận tâm.

Có những người bệnh nghèo không có tiền mua thuốc. Lê Hữu Trác vẫn tìm cách cứu chữa.

Có những người ở xa tìm đến. Ông vẫn tận tình thăm khám.

Có những ca bệnh khó, ông không ngừng suy nghĩ, nghiên cứu để tìm cách chữa trị.

Đối với ông, cứu một mạng người không thể được cân đo bằng tiền bạc.

Chính lòng nhân ấy khiến danh tiếng của Lê Hữu Trác ngày càng lan rộng.

Người đời gọi ông là Hải Thượng Lãn Ông.

“Lãn Ông” có thể hiểu là một ông già lười, nhưng chữ “lười” ở đây không phải là lười biếng. Đó là cách ông thể hiện thái độ không màng danh lợi, không chạy theo công danh phú quý. Ông muốn tránh xa vòng xoáy quyền lực để dành tâm sức cho việc nghiên cứu y học và chữa bệnh cứu người.

Cuộc đời ông càng về sau càng gắn bó sâu sắc với nghề thuốc.

Ông không chỉ chữa bệnh mà còn dành nhiều năm hệ thống hóa những kiến thức y học mà mình đã học hỏi và tích lũy.

Thành quả lớn nhất của ông là bộ sách “Hải Thượng y tông tâm lĩnh” – một công trình đồ sộ gồm nhiều tập, tổng hợp những kiến thức về y học, dược học, chẩn đoán, điều trị và dưỡng sinh.

Đối với lịch sử y học Việt Nam, đây là một công trình có giá trị đặc biệt.

Bởi trước Lê Hữu Trác, kiến thức y học đã tồn tại trong dân gian và trong các sách vở của nhiều thế hệ, nhưng chưa được hệ thống hóa đầy đủ thành một công trình đồ sộ như vậy.

Ông đã dành nhiều năm ghi chép, khảo cứu và chỉnh lý.

Mỗi bài thuốc.

Mỗi phương pháp chữa bệnh.

Mỗi kinh nghiệm lâm sàng.

Mỗi điều ông nhận thấy trong quá trình hành nghề.

Tất cả đều được ông cẩn thận ghi lại.

Nhờ đó, những kinh nghiệm quý báu của y học Việt Nam được lưu truyền cho các thế hệ sau.

Nhưng có lẽ điều đáng quý nhất trong di sản của Hải Thượng Lãn Ông không chỉ nằm ở những bài thuốc hay phương pháp chữa bệnh.

Đó là quan niệm về người thầy thuốc.

Ông cho rằng người làm nghề y phải có đạo đức, phải thương người và phải coi việc cứu chữa bệnh nhân là trách nhiệm của mình.

Trong những lời dạy của ông về nghề thuốc, người đời sau đặc biệt nhớ đến tư tưởng về tám điều cần tránh của người thầy thuốc, thường được gọi là “tám tội” của người làm nghề y. Đó là những lời cảnh tỉnh đối với sự tham lam, cẩu thả, thiếu trách nhiệm, thiếu kiến thức hoặc chạy theo danh lợi.

Ông muốn người thầy thuốc phải tự rèn luyện mình trước khi chữa bệnh cho người khác.

Bởi nếu một người thầy thuốc thiếu đạo đức, tài giỏi đến đâu cũng có thể gây hại cho bệnh nhân.

Đối với Hải Thượng Lãn Ông, tài và đức phải đi cùng nhau.

Một người thầy thuốc cần có kiến thức để chữa bệnh, nhưng cũng cần có trái tim để hiểu nỗi đau của người bệnh.

Cuộc đời ông còn lưu lại một câu chuyện nổi tiếng về lần được triệu vào kinh để chữa bệnh cho Thế tử Trịnh Cán.

Khi ấy, Lê Hữu Trác đã có tuổi. Ông vốn không muốn dính dáng đến chốn quyền quý. Nhưng trước yêu cầu của triều đình, ông phải lên đường.

Chuyến đi ấy sau này được ông ghi lại trong tác phẩm “Thượng kinh ký sự”.

Tác phẩm không chỉ kể về hành trình từ Hương Sơn ra kinh thành mà còn ghi lại những điều ông tận mắt chứng kiến trong phủ chúa, những suy nghĩ của một người thầy thuốc trước cảnh sống xa hoa của tầng lớp quyền quý và những biến động của xã hội đương thời.

Qua ngòi bút của ông, người đọc không chỉ nhìn thấy một danh y mà còn nhìn thấy một trí thức có tâm hồn sâu sắc, có khả năng quan sát và suy ngẫm về thời cuộc.

Sau chuyến đi, Lê Hữu Trác lại trở về cuộc sống giản dị của mình.

Ông không bị cuốn vào danh lợi.

Không tìm kiếm chức tước.

Không coi việc được chữa bệnh cho người quyền quý là cơ hội để tiến thân.

Ông trở về với núi rừng Hương Sơn, tiếp tục nghiên cứu y học và chữa bệnh cho nhân dân.

Đó chính là lựa chọn nhất quán trong cuộc đời ông.

Xa công danh để gần người bệnh.

Rời chốn quyền quý để tìm đến cuộc sống thanh bạch.

Dành cả đời để nghiên cứu và truyền lại kiến thức cho thế hệ sau.

Lê Hữu Trác qua đời năm 1791, hưởng thọ 67 tuổi.

Nhưng sự nghiệp của ông không kết thúc cùng cuộc đời.

Tên tuổi Hải Thượng Lãn Ông vẫn được nhắc đến qua hàng nghìn trang sách y học, qua những bài thuốc và kinh nghiệm được lưu truyền, qua những công trình nghiên cứu về y học cổ truyền Việt Nam.

Quan trọng hơn, ông để lại một chuẩn mực đạo đức cho người làm nghề y.

Đó là sự tận tâm.

Là lòng nhân ái.

Là tinh thần trách nhiệm.

Là thái độ không chạy theo tiền bạc và danh lợi.

Và trên hết là ý thức rằng sinh mạng của người bệnh luôn phải được đặt ở vị trí cao nhất.

Ngày nay, y học đã phát triển rất xa so với thời Hải Thượng Lãn Ông. Bệnh viện hiện đại có máy móc tiên tiến, thuốc men phong phú, các phương pháp chẩn đoán ngày càng chính xác.

Nhưng một điều vẫn không thay đổi.

Đó là người bệnh vẫn cần một người thầy thuốc có cả tài và tâm.

Vì thế, những lời dạy của Lê Hữu Trác sau hàng trăm năm vẫn còn nguyên giá trị.

Ông đã chứng minh rằng một danh y không chỉ được nhớ đến vì chữa được bao nhiêu căn bệnh, mà còn vì đã sống như thế nào với nghề nghiệp của mình.

Lê Hữu Trác đã chọn một cuộc đời không màng danh lợi.

Ông dành tuổi trẻ cho việc học.

Dành tuổi trưởng thành cho việc chữa bệnh.

Dành những năm tháng cuối đời cho việc viết sách và truyền lại tri thức.

Ông không xây dựng cho mình những lâu đài.

Ông xây dựng một di sản y học.

Không để lại của cải vật chất lớn lao, ông để lại những trang sách cho các thế hệ sau.

Không tìm kiếm quyền lực, ông tìm kiếm phương thuốc cứu người.

Không chạy theo danh tiếng, ông để cho chính những việc mình làm tạo nên danh tiếng.

Bởi vậy, sau hơn hai thế kỷ, cái tên Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác vẫn được nhắc đến với tất cả sự kính trọng.

Ông không chỉ là một đại danh y của Việt Nam.

Ông còn là biểu tượng của lòng nhân, trí tuệ và y đức.

Cuộc đời ông nhắc nhở mỗi người rằng: tri thức chỉ thật sự có giá trị khi được dùng để giúp đỡ con người; tài năng chỉ thật sự cao quý khi đi cùng đạo đức; và người thầy thuốc chân chính không phải là người tìm kiếm danh lợi từ nghề nghiệp, mà là người biết đặt sự sống và nỗi đau của người bệnh lên trên hết.

Hải Thượng Lãn Ông đã sống một cuộc đời như thế – một cuộc đời dành cho nghề thuốc, cho người bệnh và cho nền y học dân tộc Việt Nam.