Hào Khí Đất Tây Sơn và Lời Thề Trên Sông Côn
Câu chuyện về sự hy sinh lẫm liệt của vị thủ lĩnh phong trào Cần Vương tại Bình Định — Mai Xuân Thưởng, người đã chọn cái chết để giữ trọn khí tiết, không khuất phục trước sự mua chuộc của kẻ thù.
Trong ký ức của những người con đất võ Tây Sơn, hình ảnh Mai Xuân Thưởng không chỉ là một sĩ phu tài hoa đỗ Tú tài khi mới 20 tuổi, mà còn là một "Mãnh hổ" trên chiến trường chống Pháp.
Sau khi kinh đô Huế thất thủ, hưởng ứng chiếu Cần Vương, ông đã đứng lên tụ nghĩa tại quê nhà. Ông Mai Xuân Phát kể lại qua lời truyền của tổ tiên: "Cụ tổ tôi lúc ấy tuổi đời còn rất trẻ nhưng uy tín lừng lẫy. Dưới trướng cụ là hàng ngàn nghĩa binh sẵn sàng quyết tử, dùng địa thế hiểm trở của vùng rừng núi Bình Định để đánh những trận khiến quân Pháp phải khiếp đảm."
Trận đánh tại Lộc Động là minh chứng cho tài cầm quân của ông, nhưng sức người có hạn trước hỏa lực mạnh mẽ của kẻ thù. Nghĩa quân dần tan rã, Mai Xuân Thưởng phải rút vào chiến khu bám trụ. Để bắt được ông, thực dân Pháp đã dùng thủ đoạn hèn hạ: bắt giữ mẹ của ông và tàn sát dân lành, gây áp lực buộc ông phải ra hàng.
Đứng trước sự lựa chọn giữa chữ "Hiếu" và chữ "Trung", giữa tính mạng cá nhân và nỗi đau của nhân dân, Mai Xuân Thưởng đã có một quyết định đau đớn nhưng đầy khí phách. Ông ra nộp mình để cứu mẹ và dân làng, nhưng tuyệt đối không chấp nhận hợp tác với giặc.
Ngày 15 tháng 4 năm Đinh Hợi (1887), tại gò Chàm, trước khi bị hành quyết, ông vẫn giữ thái độ ung dung, thanh thản. Ông yêu cầu kẻ thù không được bịt mắt để ông được nhìn mảnh đất quê hương lần cuối. Trước khi thanh gươm của kẻ thù hạ xuống, vị anh hùng trẻ tuổi ấy đã ngâm vang bài thơ tuyệt mệnh, trong đó có câu:
"Chết nào có ngại, chết như chơi Chết vì đất nước, chết mới tươi!"
Cái chết của Mai Xuân Thưởng ở tuổi 27 đã để lại niềm tiếc thương vô hạn. Ông ngã xuống, nhưng tinh thần "thà làm quỷ nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc" đã hòa vào dòng sông Côn, chảy mãi trong huyết quản của những người con Bình Định thời hoa lửa.
