Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954

Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, Việt Nam bước vào một giai đoạn đặc biệt của lịch sử. Vĩ tuyến 17, với sông Bến Hải và cầu Hiền Lương, trở thành giới tuyến quân sự tạm thời giữa hai vùng tập kết lực lượng. Theo các văn kiện của Hiệp định, đây không phải là một biên giới chính trị hay lãnh thổ lâu dài; việc tổng tuyển cử để thống nhất đất nước được dự kiến tiến hành vào tháng 7 năm 1956. Thế nhưng, trong thực tế của thời kỳ Chiến tranh Lạnh, giới tuyến tạm thời ấy dần trở thành biểu tượng của một đất nước bị chia cắt, nơi những gia đình, làng quê và những con người cùng chung một lịch sử phải sống trong những hoàn cảnh chính trị khác nhau.

Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh ngày càng căng thẳng, Hoa Kỳ nhìn nhận Đông Dương và Đông Nam Á từ góc độ chiến lược toàn cầu. Chính quyền Tổng thống Dwight D. Eisenhower lo ngại sự phát triển của các lực lượng cộng sản tại khu vực và sử dụng hình ảnh “quân cờ domino” để diễn giải nguy cơ một quốc gia chuyển sang cộng sản có thể kéo theo những thay đổi ở các nước khác trong khu vực. Sau thất bại của Pháp tại Điện Biên Phủ, Washington ngày càng gia tăng vai trò tại miền Nam Việt Nam, với mục tiêu ngăn chặn sự mở rộng của chủ nghĩa cộng sản và xây dựng một chính quyền chống cộng có khả năng đứng vững.

Từ cuối năm 1954, Hoa Kỳ từng bước thay thế vai trò của Pháp tại miền Nam Việt Nam. Những tài liệu ngoại giao của chính Hoa Kỳ cho thấy Washington bắt đầu mở rộng các chương trình viện trợ kinh tế, quân sự và hỗ trợ chính quyền Ngô Đình Diệm. Trong khi đó, tình hình chính trị ở miền Nam còn nhiều bất ổn, chính quyền trung ương phải đối mặt với nhiều lực lượng và thách thức khác nhau. Vì vậy, sự can dự của Hoa Kỳ không chỉ dừng lại ở viện trợ mà ngày càng gắn với việc xây dựng một hệ thống chính trị, quân sự có khả năng duy trì một miền Nam không cộng sản.

Điều đáng chú ý là trong tính toán của các cường quốc, Việt Nam không chỉ được nhìn nhận như một quốc gia đang tìm kiếm con đường thống nhất sau chiến tranh mà còn trở thành một vị trí quan trọng trong cuộc đối đầu rộng lớn của Chiến tranh Lạnh. Các tài liệu ngoại giao Hoa Kỳ cho thấy việc duy trì một chính quyền chống cộng ở miền Nam được đặt trong mối liên hệ với mục tiêu ngăn chặn sự mở rộng của chủ nghĩa cộng sản tại Đông Nam Á. Chính vì vậy, những quyết định liên quan đến Việt Nam ngày càng chịu tác động mạnh mẽ bởi các tính toán chiến lược vượt ra ngoài phạm vi của chính đất nước Việt Nam.

Nhưng lịch sử Việt Nam không chỉ được quyết định bởi những cuộc họp ở Washington, Geneva hay các thủ đô của những cường quốc. Ở bên kia những bản đồ chiến lược và những tính toán địa chính trị ấy là hàng triệu người Việt Nam với những số phận rất cụ thể. Có người phải rời quê hương, có những gia đình ly tán, có những người tập kết ra Bắc, có những người ở lại miền Nam. Vĩ tuyến 17 vì thế không chỉ là một đường kẻ trên bản đồ; nó trở thành một đường cắt ngang ký ức, tình thân và cuộc sống của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Những năm sau Hiệp định Giơ-ne-vơ vì thế mở ra một chương mới đầy phức tạp. Một bên là nỗ lực xây dựng miền Bắc trong điều kiện hòa bình và chuẩn bị cho mục tiêu thống nhất đất nước; một bên là quá trình hình thành và củng cố chính quyền Việt Nam Cộng hòa với sự hỗ trợ ngày càng lớn của Hoa Kỳ. Cùng lúc đó, những mâu thuẫn chính trị và quân sự tại miền Nam ngày càng sâu sắc. Từ một giới tuyến vốn được xác định là tạm thời, đất nước dần bị cuốn vào một cuộc xung đột mới với quy mô ngày càng lớn.

Và rồi, lịch sử lại bước sang một chặng đường khốc liệt hơn. Từ những năm cuối thập niên 1950, đấu tranh chính trị và vũ trang tại miền Nam phát triển mạnh, trong khi Hoa Kỳ từng bước gia tăng mức độ can dự. Đến đầu những năm 1960, cuộc chiến không còn chỉ là vấn đề nội bộ của Việt Nam mà đã trở thành một trong những điểm nóng lớn nhất của Chiến tranh Lạnh. Máy bay, cố vấn quân sự, vũ khí và tiền viện trợ từ bên ngoài ngày càng hiện diện nhiều hơn trên đất Việt Nam, biến cuộc xung đột thành một cuộc chiến có sự tham gia trực tiếp và ngày càng sâu rộng của các cường quốc.

Nhìn lại giai đoạn ấy, có thể thấy một nghịch lý đau xót của lịch sử: một giới tuyến vốn được xác định là tạm thời lại tồn tại trong thực tế gần hai thập niên. Điều mà Hiệp định Giơ-ne-vơ dự kiến chỉ là sự phân chia quân sự trong thời gian chờ thống nhất đã trở thành hoàn cảnh chia cắt kéo dài. Và phía sau những toan tính chiến lược của các cường quốc là một dân tộc vẫn mang trong mình khát vọng thống nhất, một khát vọng cuối cùng sẽ trở thành động lực xuyên suốt những năm tháng chiến tranh tiếp theo.

Vĩ tuyến 17 vì thế không chỉ là một tọa độ địa lý. Đó là một dấu mốc để nhìn lại một thời kỳ mà vận mệnh Việt Nam chịu tác động mạnh mẽ bởi sự đối đầu của các cường quốc, nhưng đồng thời cũng là thời kỳ người Việt Nam phải tự mình trải qua những mất mát, chia ly và lựa chọn khắc nghiệt. Bên dòng Bến Hải, hai bờ từng cách nhau chỉ một cây cầu, nhưng phía sau cây cầu ấy là cả một lịch sử dài của chia cắt và khát vọng đoàn tụ.