HỒ PHI HUYỀN (1879–1946) Nhà nho yêu nước – nhà tư tưởng cải cách sớm
Hồ Phi Huyền (còn gọi Hồ Phi Thống), sinh năm 1879 tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An. Ông xuất thân trong một gia đình khoa bảng và yêu nước: cha là cử nhân Hồ Phi Tự – nhân vật phong trào Cần Vương; bên ngoại là dòng dõi tiến sĩ Văn Đức Giai.
Năm 1900, mới 21 tuổi, Hồ Phi Huyền đỗ cử nhân khoa thi Hương ở Nghệ An, đồng khoa với Phan Bội Châu. Tuy có đủ điều kiện làm quan, ông từ chối con đường quan lộ, tham gia Duy Tân hội và phong trào Đông Du. Vì hoạt động yêu nước, ông bị thực dân Pháp bắt giam.
Ra tù, trong giai đoạn 1910–1915, ông dạy học, làm thuốc và viết sách. Hồ Phi Huyền tổ chức các lớp học kiểu mới, dạy cả chữ Hán, Quốc ngữ, toán, vẽ, thể dục, âm nhạc, cờ… Thông qua sách báo của Lương Khải Siêu, Khang Hữu Vi, ông truyền bá tư tưởng dân chủ, khai dân trí, khơi dậy tinh thần yêu nước cho thanh niên.
Ông để lại nhiều trước tác giá trị, tiêu biểu là “Nhân đạo quyền hành” – một tác phẩm triết học chính trị có tầm tư duy cao, được Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá rất cao. Ngoài ra còn có Y học toát yếu, Đạm Trai văn tập, Kỳ thuật.
Năm 1946, giữa lúc vận nước nguy nan, Chủ tịch Hồ Chí Minh đích thân mời Hồ Phi Huyền ra giúp nước. Dù tuổi cao, sức yếu, ông vẫn đưa ra lời khuyên chiến lược nổi tiếng:
“Thiên đô bảo chủ quốc tôn, độn thổ trường kỳ kháng địch.”
Cuối năm 1946, ông trở về quê và mất ngày 25/12/1946. Lời tiên đoán về kháng chiến trường kỳ và rút khỏi đô thị đã trở thành hiện thực lịch sử.
