Hồ Quý Ly

Hồ Quý Ly, 1336–1407, tên chữ Nhất Nguyên, hoàng đế đầu nhà Hồ, ở ngôi 1400–1401 rồi thái thượng hoàng đến 1407. Ông là nhà cải cách gây tranh cãi: mạnh dạn xoay thời thế nhưng mất lòng dân, dẫn họa mất nước. Tổ tiên Hồ Hưng Dật người Chiết Giang, sang Châu Diễn; ông sinh Đại Lại, Vĩnh Lộc, Thanh Hóa, vốn họ Lê. Hai cô làm cung nhân Trần Minh Tông, mẹ Nghệ Tông và Duệ Tông, nên ông được tín nhiệm, lấy công chúa Huy Ninh. Năm 1377 Duệ Tông tử trận Đồ Bàn, ông bỏ chạy vẫn được tha. Ông thắng Chiêm ở sông Ngu, cửa Thần Đầu, thăng tể tướng 1387. Phế Đế mưu trừ ông; ông thuyết Nghệ Tông giết vua, lập Thuận Tông, gả con làm hậu. Năm 1397 dời đô An Tôn, Thanh Hóa. Năm 1399 giết Thuận Tông; năm 1400 cướp ngôi, quốc hiệu Đại Ngu, truyền Hán Thương nhưng vẫn nắm quyền.

Ông phát hành tiền giấy Thông bảo hội sao từ 1396, cấm tiền đồng, dễ giả, dân không ưa, phải đổi hàng. Thuế ruộng tăng, thuế đinh theo ruộng, người không ruộng, mồ côi, góa được miễn. Thi cử theo thể bốn trường nhà Nguyên, bỏ ám tả, dịch Kinh Thi ra Nôm, viết Minh đạo 14 thiên, xem Chu Công tiên thánh. Làm sổ hộ, hạn chế gia nô. Hồ Nguyên Trừng cải tiến súng thần cơ, đóng thuyền đinh sắt, xây thành Tây Đô, Đa Bang. Thành nhà Hồ chu vi hơn 3,5 km, xây khoảng ba tháng, dân phu khổ, chuyện nàng Bình Khương đập đầu theo chồng.

Mười tháng sau lên ngôi ông đánh Chiêm, 1402 lấy Đại Chiêm, Cổ Lũy thành Thăng, Hoa, Tư, Nghĩa; 1403 vây Đồ Bàn hết lương phải rút. Năm 1405 Minh đòi Lộc Châu. Năm 1406 Hàn Quan, Hoàng Trung thua, nộp Trần Thiêm Bình. Tháng 9 Trương Phụ, Mộc Thạnh 80 vạn quân, chiêu bài phù Trần diệt Hồ; bảng tội họ Hồ thả trôi sông, nhiều người chán không đánh. Thành Đa Bang, Thăng Long mất đầu 1407; ông chạy Nghệ An, bị bắt tháng 6. Thuyết nói bị giết ở Yên Kinh hoặc đày Quảng Tây. Hồ Nguyên Trừng làm quan Minh, giỏi súng. Sử thần gọi loạn thần tặc tử; nghiên cứu nay ghi nhận tư tưởng đổi mới nhưng cải cách dồn dập, lao dịch nặng, lòng dân không theo, kháng Minh hơn sáu tháng thì mất nước.