Hồ Sĩ Tạo – Vị tiến sĩ bỏ võng lọng theo tiếng gọi dân nghèo

Hồ Sĩ Tạo sinh năm Kỷ Tỵ (1869), trên vùng đất Hòa Cư, Bình Định – nơi gió biển mặn và chí khí con người cũng mặn mà không kém. Từ thuở thiếu niên, ông đã sớm nổi danh thông minh, học giỏi. Mười chín tuổi đậu Tú tài ở trường thi Hương Huế, rồi tiếp tục đỗ Cử nhân năm 1891 tại trường thi Bình Định. Con đường khoa bảng của ông rộng mở như ánh bình minh.

Nhưng Hồ Sĩ Tạo không dừng lại. Ông vừa làm quan, vừa học, bền bỉ như người leo núi. Năm 1904, ở tuổi 36, ông đỗ Tam giáp đồng tiến sĩ xuất thân – một vinh dự lớn lao đối với sĩ tử thời ấy. Từ bộ Lại triều đình Huế đến ghế Tri huyện Tân Định (Khánh Hòa), Hồ Sĩ Tạo bước vào chốn quan trường với võng lọng đủ đầy, tiền đồ tưởng như vững chắc.

Song lịch sử lại gõ cửa đời ông theo một cách khác.

Năm 1905, trong chuyến Phan Chu Trinh vào Nam tìm bạn đồng tâm, Hồ Sĩ Tạo cùng Trương Gia Mô, Hồ Tá Bang, Tôn Thất Doãn đã bí mật tiếp xúc. Cuộc gặp ngắn ngủi ấy như một mồi lửa bén vào đống than âm ỉ. Tư tưởng Duy Tân – chấn dân khí, khai dân trí, hậu dân sinh – đã đánh thức trong ông câu hỏi lớn: Làm quan cho ai? Phụng sự triều đình hay phụng sự dân tộc?

Bọn mật thám Pháp không mù lòa. Chúng dò ra cuộc gặp ấy và lập tức báo về Khâm sứ Trung Kỳ, triều đình Huế. Từ đó, từng bước đi của Hồ Sĩ Tạo bị đặt trong ánh mắt ngờ vực.

Đầu năm 1908, ông về quê cư tang mẹ. Giữa lúc đau đáu chữ hiếu, thì ngoài kia, Quảng Nam bùng nổ phong trào chống thuế, xin xâu. Tiếng kêu của dân nghèo như dội thẳng vào lòng người tiến sĩ. Noi gương Nam – Ngãi, Hồ Sĩ Tạo đứng lên phát động nhân dân Bình Định hưởng ứng. Ông kết giao với Trần Quý Cáp, cùng nhau thổi bùng ngọn lửa phản kháng.

Phong trào lan nhanh, mạnh mẽ. Dân chúng tin cậy, tôn ông làm minh chủ. Trước niềm tin ấy, Hồ Sĩ Tạo đã đưa ra một quyết định không dễ dàng: từ quan, rời bỏ áo mũ triều đình, trở về làm người của dân, gánh lấy trách nhiệm mà nhân dân trao phó.

Nhưng thực dân Pháp không dung thứ. Phong trào chống thuế ở Trung Kỳ bị đàn áp đẫm máu. Hàng trăm người bị bắn, bị bắt, bị giam cầm. Hồ Sĩ Tạo cùng nhiều lãnh tụ và dân chúng Bình Định rơi vào tay giặc. Tổng đốc Bình Định Bùi Giản – tay sai đắc lực của Pháp – khép ông vào tội chết, nhưng cuối cùng án giảm xuống 12 năm tù giam tại nhà lao Bình Định.

Trong ngục tối, võng lọng ngày xưa hóa thành gông cùm sắt lạnh. Nhưng tinh thần Hồ Sĩ Tạo không hề khuất phục. Ông làm thơ để giữ lấy khí tiết, để đối thoại với chính mình và với lịch sử. Trong bài “Xuân nhật ngẫu cảm”, tiếng cười đầu xuân hòa lẫn nỗi bùi ngùi:

“Một thân võng lọng, gông cùm đủ
Nửa áng xuân thu khổ xướng rồi”

Đó không phải tiếng than, mà là lời tự trào của một người đã chọn xong con đường. Ngoài tai, ông coi lời dụ dỗ, mua chuộc chỉ như tiếng trâu ngựa gọi. Trong dạ, lòng son đã được trui rèn như đá vàng.

Năm 1920, mãn hạn tù, Hồ Sĩ Tạo bước ra khỏi ngục. Nhưng ông không quay lại làm quan. Ông trở về quê, mở trường dạy học, lặng lẽ gieo chữ, gieo người, giữ trọn một đời thanh bạch và thủy chung với đất nước. Không cờ xí, không hô hào, nhưng từng bài giảng của ông là một bài học về nhân cách và lòng yêu nước.

Năm 1934, ông mất tại quê nhà, khép lại một đời người mà vinh hoa không giữ được ông, tù đày cũng không bẻ gãy được ông.

Hồ Sĩ Tạo – vị tiến sĩ của thời hoa lửa – đã để lại cho lịch sử một hình ảnh đẹp:
khi dân gọi, ông bỏ quan; khi nước cần, ông chấp nhận tù đày; khi phong trào lắng xuống, ông lặng lẽ trồng người cho tương lai.