Họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung và hành trình kiến tạo nền nghệ thuật tạo hình cách mạng
Họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung (1912 – 1977) là cây đại thụ kiệt xuất của nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam, người mở đường đầy bản lĩnh cho sự kết hợp hài hòa giữa ngôn ngữ hội họa hiện đại và bản sắc văn hóa dân tộc. Tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, ông sớm dấn thân vào con đường cách mạng, đem tài năng nghệ thuật phục vụ trọn vẹn cho hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc. Không chỉ sở hữu những kiệt tác hội họa bất hủ như Du kích tập bắn, Học hỏi lẫn nhau, ông còn là nhà nghiên cứu mỹ thuật tài ba, người đặt nền móng kiến tạo và là Viện trưởng đầu tiên của Viện Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
Thuở thiếu thời và khát vọng tìm đường cho mỹ thuật
Nguyễn Đỗ Cung sinh ra tại làng Xuân Tảo, huyện Từ Liêm, Hà Nội (nay thuộc quận Bắc Từ Liêm) trong một gia đình khoa bảng giàu truyền thống hiếu học. Hấp thụ tinh hoa văn hóa Thăng Long từ nhỏ, ông trúng tuyển vào Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương khóa VI (1930 – 1935).
Ngay từ những ngày đầu cầm cọ, ông đã trăn trở tìm kiếm con đường thể hiện tâm hồn và bản sắc Việt Nam thông qua chất liệu hội họa Tây phương. Trước năm 1945, ông nổi tiếng với các bức tranh sơn dầu giàu tính biểu cảm và bút pháp hiện thực sâu sắc. Sự nhạy bén cùng lòng yêu nước nồng nàn đã sớm đưa ông gia nhập phong trào Văn hóa Cứu quốc, mang nghệ thuật hòa cùng bước chuyển mình của lịch sử dân tộc.
Ngọn cọ chiến sĩ giữa miền kháng chiến
Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, Nguyễn Đỗ Cung dấn thân vào cuộc kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp. Ông lên đường vào miền Nam Trung Bộ, thành lập các lớp đào tạo hội họa ngắn hạn, truyền lửa nghệ thuật cho hàng loạt thế hệ họa sĩ trẻ tại chiến khu.
Chính trong không khí gian khổ nhưng tràn đầy hào khí của cuộc kháng chiến, bức tranh sơn dầu Du kích tập bắn (1947) ra đời, trở thành một trong những tác phẩm kinh điển của mỹ thuật cách mạng Việt Nam. Tác phẩm khắc họa sống động hình ảnh những chiến sĩ tự vệ, du kích với ánh mắt kiên định, đường nét khỏe khoắn, thể hiện trọn vẹn tinh thần quật cường của nhân dân ta.
Đặt nền móng cho di sản mỹ thuật dân tộc
Khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, Nguyễn Đỗ Cung dành trọn tâm huyết cho công tác nghiên cứu, bảo tồn di sản văn hóa và mỹ thuật cổ truyền. Ông đi khắp các đình, chùa, di tích lịch sử để sưu tầm, nghiên cứu từng nét chạm khắc, pho tượng, bức lụa cổ, khẳng định giá trị tráng lệ của mỹ thuật truyền thống Việt Nam.
Ông là người trực tiếp chỉ đạo xây dựng và trở thành Viện trưởng đầu tiên của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (thành lập năm 1966). Với những đóng góp đặc biệt xuất sắc cho nền nghệ thuật dân tộc, ông đã được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật đợt I (năm 1996). Tên tuổi và những di sản nghệ thuật vô giá của họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung mãi là ngọn đăng sơn soi sáng cho các thế hệ mỹ thuật Việt Nam.
