Họa sĩ Nguyễn Phan – Hành trình đi tìm cái đẹp từ ký ức đến không gian nghệ thuật

Họa sĩ Nguyễn Phan (1940–2010) là một gương mặt đáng chú ý của mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX, đặc biệt trong dòng chảy mỹ thuật miền Trung. Xuất thân từ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Huế, ông dành phần lớn cuộc đời cho hội họa, giáo dục mỹ thuật, đồng thời mở rộng hoạt động sáng tạo sang kiến trúc, điêu khắc, cảnh quan và quy hoạch đô thị. Hành trình nghệ thuật của ông được ghi dấu bởi sự kết hợp giữa kỹ thuật hội họa phương Tây với chiều sâu thẩm mỹ phương Đông và những ký ức gắn bó với miền Trung, đặc biệt là Huế.

Người nghệ sĩ trưởng thành từ đất Huế

Nguyễn Phan sinh năm 1940. Ông thuộc thế hệ họa sĩ trẻ nổi bật của miền Trung trong những năm đầu thập niên 1960 và tốt nghiệp khóa II Trường Cao đẳng Mỹ thuật Huế.

Môi trường đào tạo tại Huế lúc bấy giờ chịu ảnh hưởng đáng kể của nền mỹ thuật hàn lâm Pháp, đồng thời vẫn duy trì những giá trị thẩm mỹ phương Đông. Hai nguồn ảnh hưởng ấy không đối lập trong sáng tác của Nguyễn Phan mà được ông kết hợp một cách tự nhiên.

Kỹ thuật sơn dầu giúp ông tạo dựng hình thể chắc chắn, trong khi tư duy phương Đông đem đến cho tranh một nhịp điệu trầm lắng, tiết chế. Những tác phẩm của ông thường không quá chú trọng sự phô trương về màu sắc mà hướng đến chiều sâu của cảm xúc và không gian.

Dấu ấn từ “Trăng thanh bình”

Một cột mốc quan trọng trong sự nghiệp của Nguyễn Phan đến vào năm 1965, khi tác phẩm “Trăng thanh bình” của ông giành Huy chương Bạc tại Triển lãm Quốc tế La Mã, Italy.

Giải thưởng đến trong thời điểm chiến tranh Việt Nam đang diễn ra ác liệt, vì thế thành công của tác phẩm có ý nghĩa đáng chú ý đối với giới mỹ thuật Việt Nam lúc bấy giờ.

Điều đặc biệt trong tranh Nguyễn Phan là ông không chạy theo sự phá cách hay những tuyên ngôn nghệ thuật ồn ào. Thay vào đó, ông hướng đến sự tĩnh lặng, ánh sáng nội tâm và những cảm xúc được chắt lọc từ ký ức, đời sống cùng khát vọng hòa bình.

Dù sử dụng sơn dầu – một chất liệu vốn tạo cảm giác dày và nặng – tranh của Nguyễn Phan vẫn có sự thanh thoát, gợi liên tưởng đến vẻ nhẹ nhàng của tranh lụa và mặc họa phương Đông.

Người thầy tận tâm với giáo dục mỹ thuật

Trước khi dành trọn tâm sức cho sáng tác, Nguyễn Phan có một thời gian dài gắn bó với giáo dục mỹ thuật.

Ông từng giảng dạy tại Trường Sư phạm Quy Nhơn, sau đó đảm nhiệm cương vị Hiệu trưởng một trường mỹ nghệ thực hành tại Huế. Trong nhiều năm, ông tiếp tục giảng dạy hội họa tại các trường trung học ở Huế, Quảng Trị và Đà Nẵng cho đến năm 1975.

Đối với Nguyễn Phan, mỹ thuật không đơn thuần là kỹ năng nghề nghiệp. Ông xem nghệ thuật như một quá trình rèn luyện nội tâm, trong đó người nghệ sĩ trước hết phải biết rung động trước con người và cuộc sống.

Có lẽ chính quan niệm ấy đã góp phần tạo nên nét trầm lắng và giàu suy tưởng trong những sáng tác của ông.

Từ hội họa mở rộng sang kiến trúc và quy hoạch

Sau năm 1975, con đường sáng tạo của Nguyễn Phan có thêm một bước chuyển đáng chú ý. Ông không chỉ tập trung vào tranh giá vẽ mà còn tham gia thiết kế kiến trúc, trang trí nội ngoại thất, cảnh quan và quy hoạch đô thị.

Đây không đơn thuần là sự thay đổi nghề nghiệp. Với Nguyễn Phan, không gian đô thị cũng có thể trở thành một tác phẩm nghệ thuật. Công trình kiến trúc, cây xanh, mặt nước, đường đi và dòng người đều có thể được tổ chức thành những yếu tố tạo hình.

Ông nhìn một công viên không chỉ như nơi để nghỉ ngơi mà còn như một không gian có khả năng tạo ra cảm xúc và trải nghiệm cho con người.

Dấu ấn tại Công viên 29/3 Đà Nẵng

Một trong những dấu ấn rõ nét của tư duy nghệ thuật đa diện ấy là việc Nguyễn Phan phác thảo ý tưởng tổng thể quy hoạch Công viên 29/3 tại Đà Nẵng.

Trong công trình này, ông tiếp cận không gian đô thị bằng tư duy tổng thể, kết hợp giữa kiến trúc, cảnh quan và yếu tố con người. Không gian không chỉ được nhìn bằng mắt mà còn được cảm nhận thông qua quá trình con người bước đi, quan sát và tương tác với môi trường xung quanh.

Bên cạnh quy hoạch, Nguyễn Phan còn tham gia thiết kế một số công trình tượng đài, trong đó có tượng đài Vĩnh Trinh và Cây Cốc.

Cách tiếp cận của ông không dừng ở việc tạo ra một hình tượng riêng lẻ. Ông chú trọng đến mối quan hệ giữa tượng đài với toàn bộ không gian xung quanh, biến ký ức lịch sử thành một trải nghiệm mà người xem có thể trực tiếp cảm nhận.

“Ký ức rời” – những mảnh ghép của miền Trung

Một mảng sáng tác đặc biệt gắn với tên tuổi Nguyễn Phan là loạt tranh thường được nhắc đến với tên gọi “Ký ức rời”.

Trong những tác phẩm này, phong cảnh miền Trung hiện lên qua những hình ảnh thân thuộc: mái nhà rêu phong của Huế, hàng phi lao ven biển, những con thuyền đơn độc và cảnh vật chìm trong sương.

Màu sắc cũng trở thành một phần quan trọng trong cách ông kể câu chuyện. Màu xanh của Huế vừa dịu dàng vừa mang nét lạnh, sắc xám bạc của sương phủ lên cảnh vật khiến không gian như được đặt trong một lớp thời gian xa xăm.

Những hình ảnh ấy không đơn thuần là phong cảnh. Chúng giống như những mảnh ký ức được lưu giữ trong tâm trí người nghệ sĩ – gần gũi nhưng cũng xa vắng, hiện hữu nhưng dường như đang dần tan biến.

Hội họa của ký ức và tâm trạng

Nhìn vào sáng tác của Nguyễn Phan, có thể thấy ông không quá chú trọng việc tái hiện hiện thực theo cách thông thường.

Các hình ảnh trong tranh thường mang cảm giác lững lờ, không có ranh giới rõ ràng giữa quá khứ và hiện tại. Thời gian dường như không vận động theo một đường thẳng mà tồn tại trong những mảnh ký ức chồng lớp.

Chính vì vậy, tranh Nguyễn Phan thường tạo cho người xem cảm giác trầm tư. Đằng sau cảnh vật là những câu chuyện, những trải nghiệm và những khoảng lặng của đời người.

Những nghệ sĩ cùng thời cũng dành nhiều nhận xét đặc biệt cho thế giới hội họa của ông, cho thấy sáng tác Nguyễn Phan được nhìn nhận như một dòng hội họa giàu tính tâm trạng và suy tưởng.

Nghệ thuật không tách rời cuộc sống

Điểm nhất quán trong hành trình sáng tạo của Nguyễn Phan là quan niệm không tách nghệ thuật khỏi đời sống.

Hội họa của ông có thể bước ra khỏi khung tranh để đi vào không gian đô thị; điêu khắc có thể hòa nhập với cảnh quan; còn ký ức cá nhân có thể trở thành một phần của ký ức cộng đồng.

Bởi vậy, di sản nghệ thuật của Nguyễn Phan không chỉ nằm trong những bức tranh, trong đó có tác phẩm từng giành giải thưởng quốc tế, mà còn hiện diện qua các công trình, không gian công cộng và những thế hệ học trò từng được ông giảng dạy.

Một cuộc đời miệt mài đi tìm cái đẹp

Nguyễn Phan qua đời năm 2010, để lại một hành trình nghệ thuật kéo dài qua nhiều lĩnh vực. Từ hội họa đến giáo dục, từ kiến trúc đến quy hoạch, từ tranh giá vẽ đến tượng đài và không gian công cộng, ông luôn tìm cách mở rộng giới hạn của nghệ thuật.

Điều đáng nhớ ở ông không chỉ là một giải thưởng quốc tế hay những công trình đã thực hiện. Đó còn là thái độ nghiêm túc với nghệ thuật, sự nhạy cảm trước con người và khả năng biến những ký ức tưởng như rời rạc thành những hình ảnh có sức gợi.

Họa sĩ Nguyễn Phan – người nghệ sĩ của miền Trung, của Huế và của những ký ức sâu lắng – đã dành cả cuộc đời để đi tìm cái đẹp. Từ những mảng màu trên mặt toan đến những không gian rộng lớn của đô thị, hành trình sáng tạo của ông cho thấy nghệ thuật có thể vượt qua mọi ranh giới để trở thành một phần của đời sống và ký ức cộng đồng.