HOẠ SĨ TÔ NGỌC VÂN (1906 – 1954): NGƯỜI THẦY CỦA MỘT THẾ HỆ HOẠ SĨ KHÁNG CHIẾN VÀ HÀNH TRÌNH ĐƯA NGHỆ THUẬT VỊ NHÂN CỦA PHỤNG SỰ DÂN TỘC

Trong tiến trình phát triển của nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại, Danh họa, Anh hùng Lao động Tô Ngọc Vân (sinh ngày 15 tháng 12 năm 1906 tại Hà Nội, hy sinh ngày 17 tháng 6 năm 1954 tại Đèo Lũng Lô, Yên Bái) đứng ở vị trí ngôi sao đẩu xóm, người mở đường và là cây đại thụ đặt nền móng cho nền mỹ thuật cách mạng. Là một trong những sinh viên xuất sắc nhất khóa II của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, Tô Ngọc Vân sớm khẳng định tài năng thiên bẩm với những kiệt tác sơn dầu lãng mạn lừng danh như Thiếu nữ bên hoa huệ hay Thiếu nữ bên hoa sen. Tuy nhiên, tầm vóc lịch sử của ông không dừng lại ở những khung tranh đài các chốn đô thành, mà rực rỡ nhất khi ông gạt bỏ nhung lụa, dấn thân vào cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, trở thành người thầy vĩ đại đào tạo nên thế hệ họa sĩ cách mạng đầu tiên cho đất nước.

Tư tưởng nghệ thuật của Tô Ngọc Vân có sự chuyển biến mang tính cách mạng và phương pháp luận sâu sắc khi ông tiếp thu Đề cương về văn hóa Việt Nam (1943) và dấn thân vào thực tiễn chiến tranh giải phóng. Ông là một trong những trí thức kiệt xuất sớm nhận thức được giới hạn của thứ nghệ thuật vị nghệ thuật xa rời thực tế. Lập luận sáng tác của ông dựa trên một triết lý mới: nghệ thuật phải phụng sự nhân dân, vẽ về nhân dân và lấy hơi thở của cuộc kháng chiến làm nguồn sống sáng tạo. Lên chiến khu Việt Bắc, ông đảm nhiệm vai trò Hiệu trưởng Trường Mỹ thuật Việt Nam trong kháng chiến (thành lập năm 1949). Tại đây, ông không chỉ truyền dạy kỹ thuật hội họa phương Tây hiện đại kết hợp với tâm hồn dân tộc, mà còn trực tiếp đưa học trò lao vào thực tiễn chiến trường, cùng sống, cùng ăn, cùng làm việc với công nông binh để rèn dũa chất chất thực chiến trong từng nét vẽ.

Dưới sự dẫn dắt của người thầy Tô Ngọc Vân, một thế hệ họa sĩ tài năng như Bùi Trang Chước, Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên, Trần Lưu Hậu... đã trưởng thành, đặt nền móng vững chắc cho nghệ thuật tạo hình cách mạng Việt Nam. Bản thân ông cũng để lại hàng loạt ký họa, tác phẩm vô giá phản ánh chân thực cuộc sống chiến khu và hình ảnh người lính, người dân quân như Hồ Chủ tịch làm việc tại Bắc Bộ Phủ, Nghỉ chân bên đồi, hay bộ tranh ký họa Điện Biên Phủ.

Bản lĩnh và sự dấn thân của hoạ sĩ Tô Ngọc Vân đạt đến đỉnh cao tại chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử. Ông đã trực tiếp đi theo các đoàn dân công hỏa tuyến, trèo đèo lội suối để ghi lại những khoảnh khắc oanh liệt của dân tộc. Ngày 17 tháng 6 năm 1954, chỉ ít tuần sau chiến thắng Điện Biên Phủ lừng lẫy, người thầy kiệt xuất ấy đã hy sinh anh dũng do đạn bom của kẻ thù tại khu vực đèo Lũng Lô khi tuổi đời mới 48, tay vẫn ôm chặt cặp vẽ chứa đầy những bức ký họa chiến trường còn nóng hổi. Sự hy sinh của Danh họa Tô Ngọc Vân là tổn thất to lớn nhưng di sản ông để lại – từ tư tưởng nghệ thuật phụng sự Tổ quốc cho đến thế hệ học trò xuất sắc – chính là tượng đài bất tử về người nghệ sĩ - chiến sĩ của nền mỹ thuật Việt Nam.