Hoàng Diệu

Trong số những sĩ phu yêu nước trung kiên của thế kỷ XIX, Tổng đốc Hoàng Diệu là biểu tượng bi tráng cho khí tiết thà chết chứ không chịu khuất phục trước họng súng quân thù. Xuất thân từ một gia đình Nho học danh giá đất Quảng Nam, ông thi đỗ Phó bảng khi mới 20 tuổi và nổi tiếng là một vị quan thanh liêm, chính trực. Năm 1880, giữa bối cảnh thực dân Pháp đang rắp tâm thôn tính Bắc Kỳ lần thứ hai, ông được triều đình trao trọng trách làm Tổng đốc chỉ huy quân dân chốt giữ thành Hà Nội.

Ký ức hoa lửa lớn nhất và cũng là chương cuối cùng đầy oanh liệt trong cuộc đời Hoàng Diệu diễn ra vào mùa xuân năm 1882. Nhận thấy dã tâm của giặc Pháp ngày một lộ rõ, ông đã chủ động cùng quân sĩ ngày đêm đào hào, đắp lũy, sửa sang khí giới để chuẩn bị chiến đấu, bất chấp triều đình Huế luôn ra lệnh né tránh xung đột. Rạng sáng ngày 25 tháng 4 năm 1882, Trung tá Pháp Henri Rivière gửi tối hậu thư bắt buộc quân ta phải hạ vũ khí và giao nộp thành trong vòng 3 tiếng đồng hồ. Không đợi hết hạn, chiến thuyền Pháp dưới sông Hồng dồn dập nã pháo bắn phá các cửa thành. Tổng đốc Hoàng Diệu lập tức bước lên mặt thành, tự tay nổi trống lệnh và trực tiếp đốc thúc binh sĩ bắn trả quyết liệt, bẻ gãy nhiều đợt xung phong của quân Pháp.

Cuộc chiến đấu diễn ra vô cùng khốc liệt tại cửa Bắc thành Hà Nội. Giữa lúc trận chiến đang ở thế giằng co, kho thuốc súng trong thành bất ngờ bị nổ tung do sự phản bội của nội gián và hỏa lực phe địch. Lửa cháy ngút trời, khói bụi mịt mù khiến hàng ngũ quân ta hoang mang, một số tướng sĩ khiếp sợ bỏ chạy. Dù bị thương ở tay và chỉ còn lại vài chục binh sĩ thân tín, Tổng đốc Hoàng Diệu vẫn kiên quyết bám trụ, một mình một gươm xông pha giữ trận địa cho đến khi thành hoàn toàn thất thủ.

Không để bản thân rơi vào tay giặc và giữ trọn lời thề sống chết cùng Hà Nội, ông đi thẳng vào khu vườn võ miếu, dùng chiếc khăn lụa buộc vào cành cây đa để tự thuẫn. Trước khi tuẫn tiết ở tuổi 53, ông đã dùng máu viết nên tờ di biểu gửi về triều đình để tạ tội với non sông đất nước. Cái chết lẫm liệt của Tổng đốc Hoàng Diệu đã hóa thành bất tử, được nhân dân Hà Nội và cả nước đời đời kính trọng, biết ơn.