HOÀNG DIỆU - NGƯỜI QUYẾT TỬ GIỮ THÀNH HÀ NỘI

HOÀNG DIỆU - NGƯỜI QUYẾT TỬ GIỮ THÀNH HÀ NỘI

Năm sinh - mất: 1829 - 1882

Quê quán: Làng Xuân Đài, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, Quảng Nam, nay thuộc thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc, Tổng đốc Hà Ninh, Phó bảng, đại thần triều Nguyễn

Từ một người con của vùng đất Quảng Nam giàu truyền thống Nho học, Hoàng Diệu đã trở thành một vị quan nổi tiếng thanh liêm, gần dân và có năng lực tổ chức. Nhưng dấu ấn lớn nhất trong cuộc đời ông gắn với thành Hà Nội năm 1882. Khi quân Pháp đưa tối hậu thư đòi giao thành, Hoàng Diệu lựa chọn ở lại cùng quân dân chống giữ. Thành Hà Nội thất thủ, ông tự vẫn để không rơi vào tay đối phương. Hình ảnh vị Tổng đốc mặc triều phục, để lại di biểu rồi tuẫn tiết trước Võ Miếu đã trở thành một trong những biểu tượng nổi bật của tinh thần giữ thành trong lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX.

H

oàng Diệu tên thật là Hoàng Kim Tích, sinh năm 1829 tại làng Xuân Đài, huyện Diên Phước, phủ Điện Bàn, Quảng Nam, trong một gia đình có truyền thống Nho học. Cha mất sớm, mẹ phải vất vả làm ruộng, chăn tằm để nuôi các con ăn học. Từ nhỏ, Hoàng Diệu đã nổi tiếng thông minh, chăm chỉ và có năng khiếu văn chương. Con đường khoa cử đưa ông bước vào bộ máy quan lại triều Nguyễn. Năm 1848, ông đỗ Cử nhân; năm 1853 đỗ Phó bảng dưới triều vua Tự Đức. Từ đó, Hoàng Diệu lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ ở các địa phương và trong triều đình, từng trải qua những công việc hành chính, quân sự và trị an ở nhiều vùng khác nhau.

Trong quá trình làm quan, Hoàng Diệu được biết đến không chỉ bởi khả năng xử lý công việc mà còn bởi sự quan tâm đến đời sống của người dân. Năm 1878, khi Quảng Nam xảy ra lũ lụt lớn, ông được triều đình giao làm Khâm sai đại thần để tổ chức cứu tế, ổn định đời sống và dẹp trừ nạn cướp bóc. Những hoạt động này góp phần tạo nên hình ảnh một vị quan được đánh giá là thanh liêm, gần dân. Khi làm việc tại Hà Nội, ông cũng chú trọng việc lập lại trật tự và hạn chế những hành vi nhũng nhiễu dân chúng. Một dấu tích còn được nhắc đến là tấm bia “Lệnh cấm trừ tệ” tại Ô Quan Chưởng, liên quan đến những quy định nhằm ngăn chặn các hành vi vòi tiền, gây phiền nhiễu trong khu vực Hà Nội.

Năm 1879, Hoàng Diệu được giao giữ chức Tổng đốc Hà Ninh, phụ trách khu vực Hà Nội và vùng phụ cận. Đây là thời điểm tình hình Bắc Kỳ ngày càng căng thẳng khi Pháp từng bước mở rộng ảnh hưởng và tìm cách can thiệp sâu hơn vào khu vực này. Hoàng Diệu nhận thức rõ vị trí quan trọng của Hà Nội nên chú trọng củng cố thành lũy, chỉnh đốn quân đội và chuẩn bị phương án phòng thủ. Ông nhiều lần đề nghị triều đình tăng cường lực lượng và phương tiện để bảo vệ Hà Nội, nhưng việc chi viện từ Huế không đáp ứng được yêu cầu thực tế.

Đầu năm 1882, tình hình trở nên đặc biệt căng thẳng. Henri Rivière được chính quyền Pháp ở Nam Kỳ cử ra Bắc Kỳ với một lực lượng gồm tàu chiến và quân đội. Quân Pháp lấy nhiều lý do để gây sức ép với triều đình nhà Nguyễn, trong đó có vấn đề giao thương trên sông Hồng và quan hệ của triều đình với nhà Thanh cũng như các lực lượng vũ trang ở Bắc Kỳ. Khi lực lượng Pháp tiến sát Hà Nội, Hoàng Diệu tổ chức phòng thủ và yêu cầu các địa phương xung quanh chuẩn bị ứng cứu. Ông cũng cho củng cố thành, đào hào, sửa chữa các công sự và tăng cường khả năng phòng thủ.

Ngày 25 tháng 4 năm 1882, Henri Rivière đưa quân tiến đánh thành Hà Nội. Trước đó, phía Pháp gửi tối hậu thư yêu cầu quân Nguyễn phải giải giới, phá bỏ các công sự và mở cửa thành để quân Pháp tiến vào. Hoàng Diệu không chấp nhận những yêu cầu này. Khi thời hạn của tối hậu thư hết, tàu chiến Pháp bắt đầu nã pháo vào thành, trong khi quân bộ tiến công từ nhiều hướng. Quân phòng thủ Hà Nội chống trả nhưng phải đối mặt với lực lượng được trang bị vũ khí và pháo binh hiện đại hơn. Trận chiến diễn ra quyết liệt, song hệ thống phòng thủ cuối cùng bị phá vỡ.

Trong thời khắc thành Hà Nội đứng trước nguy cơ thất thủ, Hoàng Diệu vẫn ở lại chỉ huy. Khi tình thế không thể cứu vãn, ông ra lệnh cho binh lính tùy tình hình mà giải tán hoặc rút về phối hợp với các lực lượng khác để tránh tiếp tục thương vong vô ích. Sau đó, ông vào hành cung, mặc chỉnh tề, viết di biểu gửi vua Tự Đức để nhận trách nhiệm về việc mất thành. Trong di biểu, Hoàng Diệu bày tỏ nỗi hổ thẹn trước sĩ phu Bắc Hà và nguyện được theo Nguyễn Tri Phương dưới suối vàng.

Sau khi viết di biểu, Hoàng Diệu đến trước Võ Miếu và dùng khăn tự vẫn. Ông qua đời ngày 25 tháng 4 năm 1882, hưởng thọ khoảng 54 tuổi. Việc ông tuẫn tiết ngay sau khi thành thất thủ khiến cái chết của Hoàng Diệu gắn chặt với hình ảnh một vị Tổng đốc lựa chọn cái chết thay vì rơi vào tay quân Pháp. Ngày hôm sau, người dân Hà Nội đã tổ chức khâm liệm và mai táng ông. Sau đó, con cháu đưa thi hài ông về quê Quảng Nam an táng. Khu lăng mộ Hoàng Diệu tại quê nhà về sau được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa.

Cái chết của Hoàng Diệu cũng khiến ông được người dân Hà Nội tưởng niệm cùng Nguyễn Tri Phương, vị Tổng đốc đã tuẫn tiết sau khi thành Hà Nội thất thủ lần thứ nhất năm 1873. Tại đền Trung Liệt trên gò Đống Đa từng có bàn thờ hai vị Tổng đốc, thể hiện sự ghi nhớ của nhân dân đối với những người đã chết trong quá trình bảo vệ thành Hà Nội. Hình ảnh Hoàng Diệu vì thế không chỉ gắn với một trận đánh cụ thể mà còn trở thành một phần ký ức lịch sử của Hà Nội cuối thế kỷ XIX.

Hoàng Diệu không phải là người sinh ra tại Hà Nội, nhưng ông đã dành những năm cuối đời để giữ vùng đất này trong một thời điểm đặc biệt khó khăn. Cuộc đời ông cũng cho thấy một vị quan không chỉ được biết đến qua khoa cử và chức tước mà còn qua những công việc cụ thể trong quản lý địa phương, cứu tế và phòng thủ. Trận chiến ngày 25 tháng 4 năm 1882 kết thúc bằng thất bại của quân Nguyễn, nhưng hành động ở lại cùng thành, viết di biểu và tuẫn tiết của Hoàng Diệu đã để lại một dấu ấn sâu đậm trong ký ức lịch sử. Đối với thế hệ hôm nay, câu chuyện về Hoàng Diệu gợi nhắc về trách nhiệm với nhiệm vụ được giao, sự chính trực và ý thức giữ gìn danh dự trong những hoàn cảnh thử thách khắc nghiệt nhất.