Hoàng Hoa Thám (1858 – 1913),
Danh xưng dân gian thường gọi là Đề Thám hay danh hiệu "Hùm thiêng Yên Thế", là nhà yêu nước, thủ lĩnh kiệt xuất của Cuộc khởi nghĩa Yên Thế (1884 – 1913)
Hoàng Hoa Thám (1858 – 1913), danh xưng dân gian thường gọi là Đề Thám hay danh hiệu "Hùm thiêng Yên Thế", là nhà yêu nước, thủ lĩnh kiệt xuất của Cuộc khởi nghĩa Yên Thế (1884 – 1913) – phong trào vũ trang chống thực dân Pháp kéo dài và dai dẳng nhất trong lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Tên thật là Trương Văn Nghĩa, sinh tại làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên.
Quá trình trưởng thành: Lớn lên trong bối cảnh đất nước rơi vào tay thực dân Pháp, ông sớm tham gia vào các toán quân du kích địa phương. Nhờ gan dạ, thông minh và am hiểu địa hình rừng núi, ông nhanh chóng trở thành một tướng lĩnh tài ba dưới quyền thủ lĩnh Lương Văn Nắm (Đề Nắm).
Sự nghiệp lãnh đạo Khởi nghĩa Yên Thế (1884 – 1913): Sau khi Đề Nắm bị sát hại vào năm 1892, Hoàng Hoa Thám trở thành thủ lĩnh tối cao của nghĩa quân Yên Thế. Dưới sự lãnh đạo của ông, phong trào trải qua các giai đoạn nổi bật:
Tác chiến du kích độc đáo: Hoàng Hoa Thám triệt để tận dụng địa hình đồi núi hiểm trở, rừng rậm Yên Thế để xây dựng hệ thống đồn lũy (như đồn Phồn Xương) và triển khai chiến thuật du kích linh hoạt. Nghĩa quân phục kích, giáng nhiều đòn đau cho quân chính quy Pháp.
Chủ động giảng hòa (2 lần vào năm 1894 và 1897): Nhận thấy quân Pháp áp đảo về vũ khí, Hoàng Hoa Thám chủ động đàm phán buộc thực dân Pháp phải chấp nhận hòa hoãn. Ông tranh thủ thời gian hòa hoãn để khai hoang, làm đồn điền, tích trữ lương thực, mua sắm vũ khí và củng cố lực lượng ngay trước mắt chính quyền thực dân. Mở rộng liên kết với các phong trào yêu nước mới: Ông biến căn cứ Yên Thế thành điểm tựa cho các sĩ phu yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh.
Tham gia, hỗ trợ các phong trào đấu tranh khác, điển hình là sự kiện Hà Thành đầu độc (1908).
Giai đoạn bị đàn áp tàn khốc: Sau năm 1908, thực dân Pháp tập trung lực lượng lớn huy động cả quân chính quy và tay sai tiến hành bao vây, truy quét quy mô lớn vào Yên Thế. Lực lượng nghĩa quân tiêu hao dần, nhiều tướng lĩnh và thân nhân của ông (như bà Ba Cẩn, con gái Hoàng Thị Thế) lần lượt bị bắt hoặc hy sinh.
Hy sinh (1913): Ngày 10 tháng 2 năm 1913, Hoàng Hoa Thám bị tay sai do chính quyền Pháp cài vào hạ sát. Sự ra đi của ông cũng đánh dấu kết thúc cuộc Khởi nghĩa Yên Thế kéo dài gần 30 năm.
Khởi nghĩa Yên Thế là phong trào tự vệ vũ trang của nông dân mang tính chất quần chúng sâu sắc. Khác với phong trào Cần Vương do giới tri thức phong kiến lãnh đạo, Yên Thế xuất phát từ nhu cầu bảo vệ quê hương, xóm làng của những người nông dân. Hoàng Hoa Thám được đánh giá là bậc thầy về chiến thuật chiến tranh du kích, tận dụng địa thế và lòng dân
