HOÀNG HOA THÁM - BA MƯƠI NĂM CẦM CỰ Ở RỪNG YÊN THẾ
Người nông dân xứ Hưng Yên trở thành thủ lĩnh khiến quân Pháp phải hai lần ngồi vào bàn giảng hòa.
oàng Hoa Thám tên thật là Trương Văn Thám, sinh năm 1858 tại làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên. Gia đình ông có người thân tham gia các phong trào chống triều đình nên bị truy đuổi, phải di cư lên vùng Sơn Tây rồi đến Yên Thế, tỉnh Bắc Giang sinh sống. Ông đổi họ sang Hoàng để tránh sự truy lùng, và được biết đến với các tên gọi khác như Đề Dương, Đề Thám.
Năm 16 tuổi, ông đã tham gia đội quân của một thủ lĩnh chống Pháp trong vùng. Khi quân Pháp đánh chiếm Bắc Ninh vào tháng 3 năm 1884, ông gia nhập nghĩa quân của Trần Quang Loan, sau đó chuyển sang lực lượng của Đề Nắm, một trong những thủ lĩnh khởi nghĩa Yên Thế. Tháng 4 năm 1892, Đề Nắm bị chính thuộc hạ của mình là Đề Sặt sát hại, Hoàng Hoa Thám trở thành thủ lĩnh tối cao của phong trào Yên Thế.
Ông xây dựng hệ thống căn cứ kiên cố tại Phồn Xương và Hố Chuối thuộc vùng rừng núi Yên Thế, tổ chức nghĩa quân theo lối đánh du kích, thông thạo địa hình rừng rậm nên gây nhiều khó khăn cho các cuộc càn quét của quân Pháp. Trong quá trình đối đầu, ông hai lần chấp nhận giảng hòa với Pháp, vào năm 1894 và năm 1897, để có thời gian củng cố lực lượng; trong giai đoạn giảng hòa lần hai kéo dài hơn mười năm, ông được phép lập đồn điền tại Phồn Xương, vừa sản xuất vừa bí mật chuẩn bị lực lượng và vũ khí.
Từ năm 1909, Pháp huy động một lực lượng quân sự lớn dưới sự chỉ huy của Đại tá Bataille, mở cuộc tấn công quy mô nhằm tiêu diệt hoàn toàn căn cứ Yên Thế. Nghĩa quân bị đẩy lùi dần, các căn cứ lần lượt thất thủ, lực lượng hao mòn và tan rã theo thời gian. Hoàng Hoa Thám phải sống ẩn náu cùng một số ít thuộc hạ trung thành trong rừng.
Ngày 10 tháng 2 năm 1913, ông bị sát hại tại một khu vực gần Yên Thế bởi những kẻ tay sai làm việc cho Pháp, khi lực lượng quanh ông chỉ còn lại vài người. Cuộc khởi nghĩa Yên Thế do ông lãnh đạo và tham gia kéo dài gần 30 năm, từ 1884 đến 1913, được xem là một trong những phong trào chống Pháp bền bỉ nhất ở Bắc Kỳ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Khu di tích khởi nghĩa Yên Thế, gồm đồn Phồn Xương và các đền thờ liên quan, hiện là di tích quốc gia đặc biệt tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang, nơi tổ chức lễ hội Yên Thế vào ngày 16 tháng 3 dương lịch hằng năm.
