Hoàng Hoa Thám (Đề Thám): Hùm thiêng Yên Thế
Thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Yên Thế, lãnh đạo gần ba thập kỷ kháng chiến chống Pháp bằng lối đánh du kích tài tình.
Hoàng Hoa Thám (1858–1913), tên thật thường được ghi là Trương Văn Thám (lúc nhỏ là Trương Văn Nghĩa), quê làng Dị Chế, huyện Tiên Lữ, Hưng Yên, còn được gọi là Đề Thám hay 'Hùm thiêng Yên Thế'. Từ những năm 1880, ông tham gia các đội nghĩa quân chống Pháp ở vùng Yên Thế, Bắc Giang. Sau khi thủ lĩnh Lương Văn Nắm (Đề Nắm) bị sát hại năm 1892, ông trở thành người đứng đầu phong trào và lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Yên Thế suốt gần ba thập kỷ. Với lối đánh du kích linh hoạt, am hiểu địa hình rừng núi, nghĩa quân của ông nhiều lần khiến quân Pháp khốn đốn, buộc thực dân phải hai lần giảng hòa (1894, 1897). Trong thời gian hòa hoãn, ông xây dựng Phồn Xương thành căn cứ, bí mật liên lạc với các sĩ phu yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, và chỉ đạo vụ đầu độc lính Pháp ở Hà Nội năm 1908. Năm 1909, Pháp mở cuộc tấn công quy mô lớn, nghĩa quân tan rã dần. Ông bị sát hại ngày 10 tháng 2 năm 1913; đến nay vẫn còn những giả thiết khác nhau về cái chết của ông.
