HOÀNG HOA THÁM: NGƯỜI KHIẾN THỰC DÂN PHÁP PHẢI MẤT GẦN 30 NĂM VẪN KHÔNG THỂ DẬP TẮT ĐƯỢC NGỌN LỬA KHÁNG CHIẾN Ở YÊN THẾ

Sau khi tham gia nhiều cuộc khởi nghĩa chống Pháp ở Bắc Kỳ, ông gia nhập phong trào Yên Thế do Đề Nắm lãnh đạo. Khi Đề Nắm mất năm 1892, Hoàng Hoa Thám trở thành thủ lĩnh cao nhất của cuộc khởi nghĩa. Từ đây, cái tên Đề Thám bắt đầu khiến chính quyền thực dân Pháp lo ngại.Trong gần 30 năm, từ 1884 đến 1913, cuộc khởi nghĩa Yên Thế dưới sự lãnh đạo của ông đã trở thành phong trào chống Pháp kéo dài nhất trong lịch sử Việt Nam thời cận đại. Dựa vào địa hình hiểm trở của vùng núi rừng Yên Thế, nghĩa quân áp dụng chiến thuật du kích linh hoạt, liên tục tập kích rồi rút lui khiến quân Pháp nhiều lần tổn thất nặng nề. Thực dân Pháp đã nhiều lần mở các chiến dịch quy mô lớn để tiêu diệt lực lượng của Đề Thám. Hàng chục nghìn quân cùng pháo binh hiện đại được huy động, nhiều sĩ quan cao cấp trực tiếp chỉ huy. Thậm chí Pháp từng treo thưởng tới 30.000 franc (tương đương hàng chục tỷ đồng ngày nay) cho bất kỳ ai bắt hoặc g.i.ế.t được ông. Nhưng hết lần này đến lần khác, Đề Thám vẫn thoát khỏi vòng vây.Năm 1894 và 1897, thực dân Pháp buộc phải hai lần thương lượng với Hoàng Hoa Thám vì không thể khuất phục được nghĩa quân bằng quân sự. Đây là điều rất hiếm xảy ra trong lịch sử thuộc địa của Pháp tại Đông Dương. Trong thời gian hòa hoãn, Đề Thám không ngừng củng cố lực lượng, xây dựng căn cứ Phồn Xương và liên hệ với nhiều nhà yêu nước như Phan Bội Châu. Ông còn ủng hộ các phong trào chống Pháp ở nhiều nơi khác, biến Yên Thế thành một biểu tượng của tinh thần kháng chiến. Tuy nhiên từ năm 1909, thực dân Pháp mở cuộc tấn công lớn nhất từ trước tới nay với khoảng 15.000 quân nhằm tiêu diệt hoàn toàn căn cứ Yên Thế. Nghĩa quân chịu nhiều tổn thất, con trai ông là Cả Trọng hy sinh, vợ ông là Đặng Thị Nhu cùng con gái Hoàng Thị Thế bị bắt. Lực lượng dần suy yếu nhưng Đề Thám vẫn tiếp tục chiến đấu và ẩn náu trong rừng núi Bắc Giang.Cuối năm 1912 đầu năm 1913, sau nhiều năm bị truy quét, lực lượng của Đề Thám chỉ còn rất ít người. Quân Pháp chuyển sang dùng kế ly gián và mua chuộc thay vì tiếp tục các chiến dịch quân sự quy mô lớn.Thực dân Pháp đã mua chuộc cha con Lương Tam Kỳ cùng một số người thân cận. Những người này giả vờ xin theo nghĩa quân, tỏ ra trung thành và dần được Đề Thám tin tưởng. Đêm mùng 5 Tết Quý Sửu (rạng sáng ngày 10/2/1913), khi Đề Thám đang ẩn náu tại khu vực Hố Lẩy thuộc Yên Thế cùng hai thuộc hạ thân tín, nhóm phản bội bất ngờ ra tay. Theo nhiều tài liệu lịch sử, lúc Đề Thám đang nghỉ ngơi, những kẻ phản bội đã bất ngờ tấn công. Hai thuộc hạ đi cùng ông cũng không thể thoát khỏi cuộc tập kích. Sau đó, nhóm này mang "thủ cấp" của Đề Thám giao cho chính quyền thực dân để nhận khoản tiền thưởng rất lớn mà Pháp đã treo trước đó. Chính quyền thực dân liền công bố rộng rãi rằng Hoàng Hoa Thám đã bị loại khỏi cuộc chiến, đồng thời tổ chức nhiều hoạt động tuyên truyền nhằm thị uy dân chúng và tuyên bố cuộc khởi nghĩa Yên Thế đã kết thúc. Dù không sống trong thời kỳ đất nước độc lập để nhận những danh hiệu của Nhà nước Việt Nam hiện đại, Hoàng Hoa Thám vẫn được lịch sử ghi nhận là một trong những anh hùng dân tộc tiêu biểu chống thực dân Pháp. Tên ông được đặt cho hàng trăm con đường, trường học trên khắp cả nước. Hình ảnh "Hùm thiêng Yên Thế" vẫn là biểu tượng của ý chí quật cường và tinh thần không khuất phục trước ngoại xâm của dân tộc Việt Nam.