Hoàng Hoa Thám và cuộc chiến ở núi rừng Yên Thế

Hoàng Hoa Thám, tên thật là Đề Thám, sinh khoảng năm 1858 tại vùng Hưng Yên, sau đó theo gia đình lên sinh sống ở Yên Thế, Bắc Giang. Cuối thế kỷ XIX, Yên Thế là vùng trung du nhiều đồi núi, rừng rậm và dân cư sống chủ yếu bằng nông nghiệp. Khi thực dân Pháp mở rộng quyền kiểm soát, chính sách chiếm đất và lập đồn khiến đời sống người dân địa phương bị xáo trộn. Nhiều toán nghĩa quân nổi lên chống lại quân Pháp. Hoàng Hoa Thám dần trở thành một trong những thủ lĩnh có uy tín nhất. Từ những nhóm nghĩa quân nhỏ, ông tổ chức lực lượng thành các toán chiến đấu dựa vào địa hình rừng núi. Khác với những cuộc khởi nghĩa chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, phong trào Yên Thế kéo dài hàng chục năm. Nghĩa quân không cố giữ những thành trì lớn mà dựa vào rừng núi, di chuyển linh hoạt và bất ngờ tập kích các đồn binh, đoàn vận chuyển của quân Pháp. Khi quân Pháp tổ chức truy quét quy mô lớn, nghĩa quân rút sâu vào rừng, chờ thời cơ rồi trở lại. Hoàng Hoa Thám nhiều lần vừa chiến đấu vừa thương lượng với chính quyền Pháp để bảo toàn lực lượng. Những thỏa thuận tạm thời không có nghĩa ông từ bỏ mục tiêu của nghĩa quân mà chủ yếu nhằm tạo thời gian củng cố lực lượng trong hoàn cảnh quân Pháp vượt trội về vũ khí và tổ chức. Trong nhiều năm, quân Pháp không thể hoàn toàn khuất phục vùng Yên Thế. Hoàng Hoa Thám trở thành một trong những thủ lĩnh chống Pháp nổi tiếng nhất ở Bắc Kỳ. Sau năm 1913, phong trào Yên Thế suy yếu nghiêm trọng. Hoàng Hoa Thám bị sát hại tháng 2 năm 1913. Cuộc đời ông gắn liền với những cánh rừng Yên Thế và cuộc chiến dai dẳng chống thực dân Pháp. Nếu nhiều cuộc khởi nghĩa cuối thế kỷ XIX thất bại sau vài năm, thì phong trào Yên Thế tồn tại trong một thời gian đặc biệt dài. Chính khả năng dựa vào địa hình, lòng dân và lối đánh linh hoạt đã giúp Hoàng Hoa Thám duy trì cuộc chiến trong nhiều thập niên.