Hoàng Minh Đạo, nơi trú ẩn cho những người bị thương

Giữa những tư liệu về nhà tình báo Hoàng Minh Đạo, có một việc làm khiến người đọc muốn dừng lại: ông tổ chức một trạm cứu chữa thương binh ngay trong khu vực đối phương kiểm soát. Những người bị thương được chuyển theo đường dây bí mật vào cơ sở, sơ cứu và băng bó. Trong hoàn cảnh chiến trường thiếu thốn, tìm được một nơi như thế cũng có nghĩa là tìm thêm cơ hội sống cho đồng đội.

Câu chuyện này không bắt đầu bằng một tài liệu mật hay một trận đánh. Nó bắt đầu từ người lính bị thương đang cần được cứu chữa, và một người chỉ huy tìm cách đưa họ đến nơi có thể giúp mình.

Hoàng Minh Đạo tên khai sinh là Đào Phúc Lộc, sinh ngày 4 tháng 8 năm 1923 tại thôn Vườn Trầu, xã Vạn Xuân, huyện Móng Cái, tỉnh Hải Ninh, theo địa danh lịch sử. Vùng quê ấy về sau thuộc xã Hải Xuân, thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh. Sau sắp xếp năm 2025, Hải Xuân được hợp nhất vào phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh.

Mẹ mất khi Lộc mới sáu tuổi. Những năm trọ học ở Hải Phòng đưa ông đến gần phong trào cách mạng và người cán bộ Tô Hiệu. Năm 1936, ông tham gia phong trào học sinh yêu nước; năm 1939, được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, làm công tác giao thông liên lạc. Người thiếu niên ấy sớm phải học cách giữ bí mật và nhận trách nhiệm với những người đang tin cậy mình.

Năm 1940, Đào Phúc Lộc bị thực dân Pháp bắt, kết án hai năm tù và năm năm quản thúc ở Móng Cái. Sau đó, ông tiếp tục hoạt động, tham gia xây dựng cơ sở và giữ đường liên lạc từ Hải Phòng qua Móng Cái ra nước ngoài. Những chuyến đi của ông góp phần bảo đảm an toàn cho cán bộ Việt Minh qua lại biên giới.

Đưa một người đến nơi an toàn, giữ một mối liên lạc không bị đứt, bảo vệ một cơ sở khỏi bị phát hiện: những công việc ấy hiếm khi có một khoảnh khắc nổi bật để kể. Nhưng chỉ một sơ suất cũng có thể khiến nhiều người phải trả giá.

Sau Cách mạng Tháng Tám, với bí danh Hoàng Minh Đạo, ông được giao phụ trách công tác tình báo quân sự khi mới hai mươi hai tuổi. Năm 1948, ông vào Nam, góp phần kiện toàn tổ chức quân báo và tiếp tục gắn bó với chiến trường Nam Bộ.

Trong hồi ức đồng đội, Hoàng Minh Đạo là người nghiêm khắc khi làm việc, nhưng giản dị, cởi mở trong sinh hoạt. Những người từng cùng ông công tác nhớ đến một cán bộ sẵn lòng chia sẻ gian khổ với anh em. Đằng sau công việc đòi hỏi sự kín đáo vẫn là một con người được nhận ra qua cách sống hằng ngày.

Điều đó giúp người đọc hiểu thêm việc ông làm trong những năm chiến đấu ở vùng Sài Gòn, Gia Định.

Theo tư liệu của Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, trong thời gian giữ trách nhiệm tại Phân khu V, Hoàng Minh Đạo tìm cách tổ chức cứu chữa thương binh ngay trong một ấp chiến lược. Ông dựa vào hiểu biết địa bàn và các cơ sở trong dân để xây dựng đường dây đưa cán bộ, chiến sĩ bị thương đến sơ cứu, băng bó.

Đối với người đang bị thương, đó là một nhu cầu khẩn cấp. Với người tổ chức, mỗi khâu đều liên quan đến sự an toàn của nhiều người: người vận chuyển, gia đình làm cơ sở, người chăm sóc và cả những thương binh chưa đủ sức tự bảo vệ mình.

Một nơi cứu chữa chỉ có thể tồn tại nếu những người tham gia giữ được lòng tin với nhau.

Vì thế, khi kể công việc của Hoàng Minh Đạo, cũng cần dành chỗ cho những gia đình đã mở cửa đón cán bộ. Tư liệu ghi lại rằng trước cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968, ông lựa chọn các gia đình cách mạng tin cậy làm cơ sở cho Sở Chỉ huy tiền phương Phân khu V. Người dân đào hầm, tạo chỗ trú kín ngay trong nhà để nuôi giấu cán bộ.

Một căn nhà từ đó mang thêm trách nhiệm ngoài việc che chở cho người thân.

Bên dưới nơi gia đình sinh hoạt có người đang trú ẩn. Sự bình thường bên ngoài phải được giữ gìn để bảo vệ công việc bí mật bên trong. Không phải gia đình nào tham gia cũng được người đời sau biết tên, nhưng sự an toàn của cán bộ đã có phần công sức của họ.

Sau Mậu Thân 1968, Hoàng Minh Đạo được điều động về làm Bí thư, Chính ủy Phân khu I. Năm 1969, trong một chuyến công tác, ghe chở ông gặp lực lượng đối phương trên sông Vàm Cỏ Đông. Ông cùng đồng đội hy sinh. Cuộc đời người cán bộ tình báo khép lại ở tuổi 46.

Người từng tổ chức đường đi và nơi trú cho đồng đội đã không trở về từ chuyến đi của mình.

Bốn mươi sáu tuổi, ông đã có hơn ba mươi năm hoạt động kể từ thuở thiếu niên. Nhưng với một gia đình, tuổi ấy vẫn còn biết bao ngày có thể sống bên nhau. Với đồng đội, đó là kinh nghiệm và sự tin cậy đang cần được tiếp tục. Sự mất mát không chỉ nằm ở một chức trách phải có người thay thế.

Nhiều năm sau, những người từng làm việc cùng Hoàng Minh Đạo vẫn gửi lời tưởng nhớ đến gia đình ông. Trong thư gửi người con gái lớn Hoàng Minh Vân năm 1997, ông Võ Văn Kiệt nhắc lại ấn tượng về một người đồng chí chân thành, cởi mở và lạc quan. Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng để lại những dòng ghi nhận công việc ông đã hoàn thành ở Nam Bộ, đồng thời nhắn nhủ con cháu tiếp tục học tập và phục vụ đất nước.

Những lời ấy có giá trị riêng đối với người ở lại. Chúng giúp các con hiểu thêm về cha qua ký ức của những người từng cùng ông làm việc, cùng trải qua hiểm nguy.

Năm 1998, liệt sĩ Đào Phúc Lộc được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Năm 1999, ông được truy tặng Huân chương Hồ Chí Minh.

Nhưng trong bài viết này, điều muốn giữ lại sau cùng vẫn là nơi cứu chữa thương binh.

Chi tiết ấy cho thấy một phần trách nhiệm của người chỉ huy: khi đồng đội bị thương, công việc với họ chưa kết thúc. Phải tìm đường đưa họ đi, tìm người chăm sóc, tìm một chỗ để họ có cơ hội hồi phục.

Hoàng Minh Đạo đã dùng sự am hiểu địa bàn và những mối liên hệ mình gây dựng để làm công việc đó. Nhìn từ đây, tài năng của một nhà tình báo không chỉ được nhận ra ở tin tức thu thập được, mà còn ở cách ông đem hiểu biết ấy phục vụ con người.

Giữa chiến tranh, có người cần một mệnh lệnh để đi tiếp. Cũng có người cần một nơi được băng bó và nằm lại cho đến khi đủ sức đứng lên. Câu chuyện Hoàng Minh Đạo đáng nhớ ở cả sự chăm lo ấy.