Hoàng Thị Ái – người “chú Ái” của trại nữ Hỏa Lò

Đêm ngày 9 tháng 3 năm 1945, Hà Nội chìm trong bầu không khí hỗn loạn khi quân Nhật đảo chính Pháp. Trong nhà tù Hỏa Lò, tin tức bên ngoài chỉ lọt qua những tiếng súng vọng lại và sự xáo động bất thường của lính canh. Những nữ tù chính trị hiểu rằng đây có thể là cơ hội hiếm hoi để thoát khỏi “địa ngục trần gian”.

Họ tìm đường trèo lên mái nhà rồi vượt qua bức tường cao của nhà tù. Nhưng kế hoạch không thành. Một toán lính Nhật phát hiện ra những bóng người đang chuyển động trong đêm. Lưỡi lê được chĩa về phía các nữ tù.

Giữa giây phút căng thẳng ấy, Hoàng Thị Ái bước ra ứng phó.

Bà không có dáng vẻ của một người chỉ huy mạnh mẽ theo cách người ta thường hình dung. Thân hình bà nhỏ bé, tóc búi gọn, giọng nói vẫn mang âm sắc Quảng Trị. Trong trại nữ, bà thường được những bạn tù trẻ tuổi gọi thân mật là “chú Ái”. Nhưng đằng sau vẻ ngoài bình dị là sự từng trải của một người đã đi qua nhiều năm hoạt động bí mật và tù đày.

Bằng thái độ bình tĩnh, mềm mỏng nhưng cương quyết, bà tìm cách ngăn những người lính Nhật sử dụng vũ khí. Sự nhanh trí ấy giúp các nữ tù tránh được một cuộc đàn áp có thể đổ máu, đồng thời tạo điều kiện để những người đang mắc trên mái lần lượt trở xuống. Cuộc vượt ngục chưa thành công, nhưng trong khoảnh khắc hiểm nguy, Hoàng Thị Ái đã đặt sự an toàn của đồng đội lên trước bản thân mình.

Sự điềm tĩnh ấy không phải tự nhiên mà có. Nó được tôi luyện qua gần hai thập niên sống giữa những cuộc truy bắt, nhà tù và mất mát.

Hoàng Thị Ái sinh ngày 3 tháng 2 năm 1900 tại xã Triệu Long, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị. Bà lớn lên trong một gia đình có truyền thống học hành và lòng yêu nước. Cha bà tuy được học theo lối Tây học nhưng không chọn con đường làm quan, mà mở trường dạy học, truyền cho thế hệ trẻ ý thức về quê hương và đất nước.

Năm 1927, Hoàng Thị Ái tham gia Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Sau đó, bà trở thành một trong những nữ đảng viên cộng sản đầu tiên của Việt Nam. Thực hiện chủ trương “vô sản hóa”, bà vào làm việc tại một nhà máy chè ở Tourane, tức Đà Nẵng ngày nay. Dưới vỏ bọc của một nữ công nhân, bà đảm nhiệm việc liên lạc bí mật giữa các cơ sở cách mạng ở Tourane, Thừa Thiên và Quảng Trị.

Trong quá trình hoạt động, Hoàng Thị Ái gặp Nguyễn Phong Sắc, một trong những nhà lãnh đạo tiền bối của Đảng. Hai người trở thành vợ chồng và cũng là những người đồng chí cùng chung lý tưởng. Cuộc sống gia đình của họ luôn bị bao phủ bởi hiểm nguy. Để bảo đảm bí mật và tiếp tục công việc cách mạng, họ phải gửi con cho người khác chăm sóc rồi chia nhau đi gây dựng phong trào tại Trung Kỳ.

Ngày 26 tháng 5 năm 1931, Nguyễn Phong Sắc bị thực dân Pháp xử bắn tại Nghệ An. Nỗi đau mất chồng đến trong lúc phong trào cách mạng đang chịu sự đàn áp dữ dội. Hoàng Thị Ái không có điều kiện để sống trọn với nỗi đau riêng. Bà tiếp tục hoạt động, nhiều lần bị bắt và bị giam cầm.

Trong trại nữ Hỏa Lò, bà được bầu vào ban lãnh đạo tù nhân cùng những nữ chiến sĩ như Nguyễn Thị Quang Thái, Hoàng Ngân và Trương Thị Viếng. Nhà tù không chỉ là nơi địch tìm cách hủy hoại ý chí con người; đối với các nữ tù chính trị, đó còn là một “trường học” đặc biệt. Họ tổ chức học tập, trao đổi kinh nghiệm hoạt động, chăm sóc người đau ốm và động viên nhau giữ vững khí tiết.

Hoàng Thị Ái lớn tuổi hơn nhiều bạn tù nên thường đóng vai trò người chị, người mẹ. Bà nghiêm khắc khi cần thiết nhưng luôn gần gũi, biết lắng nghe và chia sẻ. Chính vì thế, cái tên “chú Ái” đã trở thành cách gọi thân thương, gắn với sự tin cậy của những người phụ nữ cùng chịu cảnh lao tù.

Tháng 6 năm 1945, Hoàng Thị Ái được trả tự do. Bà trở về quê hương và lập tức tiếp tục tham gia cách mạng. Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, bà đảm nhận nhiều nhiệm vụ quan trọng trong công tác vận động phụ nữ và xây dựng tổ chức Đảng tại Trung Bộ và Liên khu IV.

Từ cuối năm 1945 đến năm 1948, bà là Bí thư Phụ vận Trung Bộ, tham gia Xứ ủy Trung Bộ và Tỉnh ủy Quảng Trị. Sau đó, bà tiếp tục công tác tại Khu ủy và phụ trách phong trào phụ nữ Liên khu IV. Giai đoạn 1950–1963, bà giữ cương vị Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, góp phần vận động phụ nữ tham gia kháng chiến, sản xuất và xây dựng cuộc sống mới.

Tháng 10 năm 1963, bà nghỉ công tác. Hoàng Thị Ái qua đời ngày 2 tháng 1 năm 2004 tại Hà Nội, hưởng thọ 104 tuổi. Bà được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng cùng nhiều phần thưởng cao quý.

Cuộc đời bà trải dài qua hơn một thế kỷ đầy biến động của dân tộc. Bà từng mất người bạn đời, xa con, chịu cảnh tù đày và nhiều lần đối mặt với cái chết. Thế nhưng, trong ký ức của đồng đội, bà không chỉ hiện lên như một cán bộ cấp cao mà còn là người phụ nữ nhỏ bé, nhân hậu và kiên cường.

Khoảnh khắc trên mái nhà tù Hỏa Lò năm 1945 đã nói lên phần nào con người ấy: giữa lưỡi lê và nguy hiểm, bà vẫn đủ bình tĩnh để nghĩ đến đồng đội trước tiên. Lịch sử đôi khi được tạo nên không chỉ bởi những chiến công vang dội, mà còn bởi lòng can đảm thầm lặng của những con người biết đứng ra che chở cho người khác trong giờ phút sinh tử.