Hoàng Thị Ái – từ mái nhà tù Hỏa Lò đến lệnh khởi nghĩa ở Quảng Trị

Ngày 9 tháng 3 năm 1945, quân đội Nhật đảo chính Pháp trên toàn Đông Dương. Tại Nhà tù Hỏa Lò, sự thay đổi lực lượng canh gác tạo ra một khoảng thời gian hỗn loạn hiếm hoi. Hoàng Thị Ái cùng một số nữ tù chính trị quyết định tìm đường vượt ngục.

Họ trèo lên mái nhà, từ đó tìm cách vượt qua bức tường bao quanh trại giam. Một số người đã lên được phía trên thì lính Nhật phát hiện. Những lưỡi lê chĩa về phía các nữ tù đang mắc giữa mái và tường. Cuộc vượt ngục không thành, nhưng bằng sự bình tĩnh và ứng xử khôn khéo, Hoàng Thị Ái đã khiến lính Nhật không ra tay, để những người còn ở trên cao có thể lần lượt trèo xuống.

Ba tháng sau, bà được trả tự do.

Thời điểm bước qua cánh cửa nhà tù vào tháng 6 năm 1945, Hoàng Thị Ái đã 45 tuổi. Gần hai thập niên hoạt động bí mật, những lần bị bắt, năm năm tù đày cùng mất mát chồng con đã để lại trên cơ thể bà nhiều dấu vết. Tuy nhiên, bà không trở về quê để nghỉ ngơi. Chỉ hai tháng sau, khi thời cơ tổng khởi nghĩa xuất hiện, bà đã có mặt trong bộ phận lãnh đạo giành chính quyền tại Quảng Trị.

Hoàng Thị Ái sinh ngày 3 tháng 2 năm 1900 tại xã Triệu Long, huyện Triệu Phong. Ông nội bà là Hoàng Hữu Xứng, từng làm quan dưới triều Nguyễn. Cha bà được học theo chương trình Tây học nhưng không ra làm quan, mà mở trường tư để dạy con em người Việt và truyền tinh thần yêu nước.

Sinh trưởng trong một gia đình có điều kiện, Hoàng Thị Ái vẫn sớm nhận ra cuộc sống cơ cực của nông dân dưới chế độ thực dân, phong kiến. Năm 1927, bà rời gia đình tham gia Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.

Tại Quảng Trị, bà hoạt động trong Hưng nghiệp hội xã. Dưới hình thức kinh doanh hợp pháp, tổ chức vừa gây quỹ, vừa tuyên truyền và xây dựng cơ sở cho phong trào cách mạng. Tháng 5 năm 1929, hoạt động bị lộ, Hoàng Thị Ái bị thực dân Pháp bắt.

Sau khi được trả tự do, bà tham gia phong trào “vô sản hóa”. Từ một người phụ nữ xuất thân trong gia đình Nho học, bà vào làm công nhân tại nhà máy chè Tu-ran ở Đà Nẵng. Công việc nặng nhọc trong nhà máy đồng thời tạo cho bà vỏ bọc để liên lạc bí mật giữa Đà Nẵng, Thừa Thiên và Quảng Trị.

Những chuyến đi khi ấy không có phương tiện hay giấy tờ bảo vệ. Người liên lạc phải ghi nhớ địa chỉ, mật hiệu và nội dung cần chuyển; luôn sẵn sàng đối phó với những cuộc khám xét bất ngờ. Có chuyến từ Đà Nẵng ra Quảng Trị mất nhiều ngày. Khi trở lại nhà máy, Hoàng Thị Ái còn bị chủ trừ lương vì đã nghỉ việc.

Cuối năm 1929, bà được điều đến Vinh, làm liên lạc cho Xứ ủy Trung Kỳ và Xứ ủy Bắc Kỳ. Tại đây, bà gặp Nguyễn Phong Sắc, Bí thư Xứ ủy Trung Kỳ. Để thuận lợi cho hoạt động bí mật và thâm nhập phong trào công nhân, tổ chức bố trí hai người đóng giả làm vợ chồng. Từ những ngày cùng làm việc, tình cảm giữa họ nảy sinh và cuộc hôn nhân giả trở thành một gia đình thật sự.

Họ có một con gái đặt tên là Thanh Vân. Nhưng khi đứa trẻ mới hơn một tháng tuổi, tình hình khủng bố sau cao trào Xô viết Nghệ–Tĩnh buộc hai người phải gửi con cho một gia đình cơ sở rồi tiếp tục lên đường.

Tháng 3 năm 1931, Nguyễn Phong Sắc bị bắt. Ngày 26 tháng 5 cùng năm, ông bị thực dân Pháp xử bắn tại Nghi Lộc, Nghệ An, khi mới 29 tuổi. Hoàng Thị Ái lúc ấy cũng đang bị giam tại Sở Mật thám Vinh.

Đến năm 1936, sau khi được trả tự do, bà trở lại tìm con. Gia đình từng nuôi giúp Thanh Vân cũng bị bắt; đứa trẻ đã chết vì không còn người cho bú. Ở tuổi 35, Hoàng Thị Ái mất cả chồng lẫn con. Bà không ghi nhiều về nỗi đau ấy trong hồi ký, nhưng từ đó dành toàn bộ cuộc đời còn lại cho hoạt động cách mạng.

Năm 1940, Hoàng Thị Ái bị bắt lần nữa rồi bị giam tại khu trại nữ Nhà tù Hỏa Lò. Căn phòng chỉ rộng vừa phải nhưng có lúc chứa khoảng 40 người, thường xuyên ngột ngạt và thiếu không khí.

Trong hoàn cảnh ấy, các nữ tù chính trị tổ chức một đời sống tập thể đặc biệt. Họ học văn hóa, trao đổi lý luận, chăm sóc người đau ốm và đấu tranh chống chế độ hà khắc của nhà tù. Hoàng Thị Ái được bầu vào ban phụ trách trại nữ cùng Nguyễn Thị Quang Thái, Phạm Thị Vân tức Hoàng Ngân, Trương Thị Viếng và một số người khác.

Bà có vóc người nhỏ, tóc búi, giọng Quảng Trị ấm áp và tính tình gần gũi. Trong tù, mọi người thân mật gọi bà là “chú Ái”. Khi một bạn tù lên cơn sốt, bà cùng những người khác dành phần cơm nguội ít ỏi nấu cháo hành chăm sóc. Trong những buổi văn nghệ bí mật, bà thường đóng vai nam và đem lại tiếng cười hiếm hoi giữa nhà giam.

Nguyễn Thị Quang Thái mất tại Hỏa Lò năm 1944 sau thời gian bị giam cầm và tra tấn. Hoàng Thị Ái cùng các nữ tù nén đau thương, tiếp tục duy trì tổ chức. Chính sự đoàn kết được tôi luyện trong nhà tù giúp họ giữ vững tinh thần cho tới những ngày chế độ thực dân lung lay.

Sau lần vượt ngục không thành ngày 9 tháng 3 năm 1945, Hoàng Thị Ái được trả tự do vào tháng 6. Bà lập tức trở về Quảng Trị, bắt liên lạc với tổ chức và tham gia chuẩn bị khởi nghĩa.

Ngày 18 tháng 8 năm 1945, Hội nghị đại biểu toàn tỉnh được triệu tập tại làng Phước Lễ, huyện Triệu Phong. Hội nghị nhận định thời cơ đã đến và thống nhất phải phát động quần chúng giành chính quyền. Một ủy ban lãnh đạo được thành lập với sự tham gia của Trần Hữu Dực, Đặng Thí, Hoàng Thị Ái, Lê Vụ và Nguyễn Hữu Khiếu.

Sau hội nghị, các đại biểu tỏa về địa phương truyền đạt lệnh khởi nghĩa. Chiều 22 tháng 8, mệnh lệnh chính thức được ban ra. Tự vệ vũ trang tiến vào thị xã Quảng Trị; quần chúng từ nhiều hướng mang cờ, trống và biểu ngữ kéo về. Rạng sáng 23 tháng 8, các vị trí trọng yếu trong thị xã đã được lực lượng cách mạng chiếm lĩnh. Chính quyền về tay nhân dân.

Mới hai tháng trước, Hoàng Thị Ái còn là một tù nhân sau những bức tường Hỏa Lò. Trong những ngày tháng Tám, bà đã trở thành một trong những người góp phần quyết định vận mệnh chính trị của quê hương.

Sau khi chính quyền được thành lập, bà được bầu vào Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Quảng Trị, đảm nhiệm công tác phụ vận rồi lần lượt giữ các chức vụ Bí thư Phụ vận Trung Bộ, Khu ủy viên và Bí thư Phụ vận Khu IV. Từ tháng 7 năm 1949 đến tháng 3 năm 1950, bà làm Bí thư Đoàn Phụ nữ Cứu quốc Việt Nam.

Tại Đại hội Phụ nữ toàn quốc lần thứ nhất năm 1950 ở Đại Từ, Thái Nguyên, Hoàng Thị Ái được bầu làm Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam. Bà tiếp tục đảm nhiệm cương vị lãnh đạo Hội đến khi nghỉ hưu năm 1963, đồng thời tham gia nhiều hoạt động đối ngoại của phụ nữ Việt Nam.

Hoàng Thị Ái qua đời ngày 2 tháng 1 năm 2004 tại Hà Nội, hưởng thọ 104 tuổi. Bà được tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng cùng nhiều phần thưởng khác.

Cuộc đời bà trải qua hơn một thế kỷ, từ những ngày đất nước còn dưới chế độ thuộc địa đến khi Việt Nam bước vào thời kỳ hội nhập. Nhưng có lẽ quãng thời gian thể hiện rõ nhất con người Hoàng Thị Ái chỉ kéo dài trong hai tháng của năm 1945: bước ra khỏi nhà tù vào tháng 6 và đứng trong hàng ngũ lãnh đạo khởi nghĩa vào tháng 8.

Hai tháng ấy cho thấy nhà tù có thể giam giữ một con người, nhưng không nhất thiết làm người ấy chậm bước khi lịch sử gọi tên.