Hoàng Tích Trí – Người thầy thuốc giữa những năm tháng khói lửa

Giữa những năm tháng chiến tranh, có những người góp sức bảo vệ Tổ quốc bằng vũ khí nơi chiến trường. Cũng có những con người lặng lẽ chiến đấu với bệnh tật, gìn giữ sự sống và đặt nền móng cho nền y học nước nhà.

Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, những chiến công trên mặt trận luôn để lại dấu ấn sâu đậm. Thế nhưng, phía sau những cuộc kháng chiến còn có biết bao đóng góp thầm lặng của những người làm công tác khoa học, y tế. Họ mang trên vai một nhiệm vụ quan trọng: chăm sóc sức khỏe nhân dân, cứu chữa người bệnh và phòng chống dịch bệnh giữa hoàn cảnh chiến tranh đầy gian khó.

Giáo sư, bác sĩ Hoàng Tích Trí (1903–1958) là một trong những người thầy thuốc tiêu biểu đã dành nhiều tâm huyết cho sự nghiệp chăm sóc sức khỏe nhân dân và xây dựng nền y tế Việt Nam.

Từ người trí thức Tây học đến người thầy thuốc của nhân dân

Hoàng Tích Trí sinh năm 1903 tại làng Đông Ngạc, vùng đất Từ Liêm, Hà Nội, nơi có truyền thống hiếu học lâu đời. Ông theo học ngành y tại Hà Nội, sau đó tiếp tục học tập tại Pháp và trở về nước hoạt động chuyên môn.

Trong những năm trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông công tác tại Viện Pasteur Hà Nội, đảm nhiệm các vị trí chuyên môn quan trọng trong lĩnh vực vi trùng học. Ông dành nhiều tâm huyết nghiên cứu các bệnh như sốt rét, thương hàn, bệnh lỵ và bệnh dại, góp phần vào công tác phòng chống những căn bệnh từng ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nhân dân.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử dân tộc. Bên cạnh nhiệm vụ bảo vệ nền độc lập vừa giành được, chính quyền cách mạng còn phải đối mặt với nhiều khó khăn về đời sống, y tế và dịch bệnh. Trong hoàn cảnh đó, đội ngũ trí thức có trình độ chuyên môn về y học giữ vai trò hết sức quan trọng.

Ngày 13 tháng 9 năm 1945, theo Sắc lệnh số 33 của Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, bác sĩ Hoàng Tích Trí được cử giữ chức Thứ trưởng Bộ Y tế. Từ tháng 11 năm 1946, ông đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Y tế trong Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Từ một nhà khoa học được đào tạo bài bản, ông trở thành người đảm nhận trọng trách xây dựng và phát triển nền y tế nước nhà trong những năm tháng vô cùng khó khăn.

Những phòng nghiên cứu giữa chiến khu

Cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp bùng nổ cuối năm 1946. Cùng với nhiều cơ quan của Chính phủ, Bộ Y tế chuyển hoạt động lên chiến khu, tiếp tục thực hiện nhiệm vụ trong điều kiện thiếu thốn về cơ sở vật chất, thuốc men và trang thiết bị.

Giữa hoàn cảnh ấy, việc tổ chức khám chữa bệnh, phòng chống dịch và đào tạo đội ngũ cán bộ y tế trở thành những nhiệm vụ cấp thiết.

Trên cương vị Bộ trưởng Bộ Y tế, Hoàng Tích Trí cùng các đồng nghiệp chỉ đạo xây dựng mạng lưới y tế nhân dân, phối hợp với lực lượng quân y cứu chữa thương binh, tổ chức phòng chống dịch bệnh và đào tạo cán bộ chuyên môn phục vụ kháng chiến.

Một trong những đóng góp nổi bật của ông trong thời kỳ này là chỉ đạo Viện Vi trùng học nghiên cứu và sản xuất các loại vắc xin phòng bệnh, trong đó có vắc xin phòng bệnh thương hàn, bệnh tả, đậu mùa và bệnh dại.

Đằng sau những thành tựu ấy là sự nỗ lực của cả một tập thể cán bộ y tế, những người phải làm việc trong hoàn cảnh chiến tranh, khi điều kiện nghiên cứu và sản xuất còn nhiều hạn chế.

Không chỉ quan tâm đến công tác nghiên cứu, trong những năm 1949–1950, ông còn vượt qua những khu vực nguy hiểm để khảo sát tình hình y tế, sức khỏe nhân dân và củng cố mạng lưới y tế tại các địa phương thuộc Liên khu III và Liên khu IV khi ấy.

Những hoạt động đó góp phần bảo vệ sức khỏe nhân dân, bộ đội và đặt nền móng cho sự phát triển của ngành y học dự phòng Việt Nam.

Nếu trên chiến trường, các chiến sĩ chiến đấu để bảo vệ nền độc lập của Tổ quốc, thì trong những cơ sở y tế thời kháng chiến, những người thầy thuốc cũng đang góp sức gìn giữ sự sống và sức khỏe cho đồng bào.

Những lá thư được gìn giữ qua thời gian

Khi tìm hiểu về bác sĩ Hoàng Tích Trí, có một chi tiết khiến tôi đặc biệt chú ý: bốn lá thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi cho ông trong thời kỳ kháng chiến.

Theo tư liệu của Bảo tàng Hồ Chí Minh, ngày 29 tháng 8 năm 2018, tại lễ tiếp nhận tài liệu, hiện vật, gia đình cố Bộ trưởng Hoàng Tích Trí đã trao tặng nhiều kỷ vật có giá trị lịch sử. Trong đó có bốn lá thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi ông năm 1947, năm chứng minh thư của Bộ trưởng có bút tích chữ ký của Người và một khẩu súng Colt được Chủ tịch Hồ Chí Minh cấp cho ông sử dụng trong khoảng thời gian từ năm 1950 đến năm 1958.

Những hiện vật ấy góp phần phản ánh mối liên hệ công tác giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và một người trí thức đang đảm nhận trọng trách trong Chính phủ.

Điều đáng quý là qua nhiều thập kỷ, gia đình vẫn trân trọng gìn giữ những tài liệu, kỷ vật còn lại, sau đó trao tặng cho bảo tàng để phục vụ công tác nghiên cứu, trưng bày và giáo dục truyền thống.

Tại lễ tiếp nhận, ông Hoàng Thủy Lạc, con trai cố Bộ trưởng, chia sẻ rằng trong thời gian làm việc với Chủ tịch Hồ Chí Minh, cha ông đã lưu giữ nhiều kỷ vật quý giá. Trải qua chiến tranh và những khó khăn trong công tác bảo quản, một số hiện vật đã thất lạc, nhưng những kỷ vật còn lại luôn được gia đình trân trọng gìn giữ trước khi trao tặng cho bảo tàng.

Việc trao tặng không chỉ giúp bảo quản lâu dài những tư liệu lịch sử quý giá mà còn tạo điều kiện để các thế hệ hôm nay và mai sau có cơ hội tìm hiểu về một giai đoạn đặc biệt của đất nước.

Từ những lá thư và kỷ vật được gìn giữ, người đọc hôm nay có thể hiểu thêm về một thời kỳ mà công cuộc xây dựng chính quyền, tổ chức kháng chiến và chăm lo đời sống nhân dân luôn gắn bó chặt chẽ với nhau.

Đó cũng là lời nhắc nhở rằng lịch sử không chỉ hiện diện trong những sự kiện lớn, mà còn được lưu giữ qua từng văn bản, từng trang giấy và những kỷ vật của người đi trước.

Một cuộc đời tận tụy với nền y học nước nhà

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 và việc lập lại hòa bình ở miền Bắc, Giáo sư, bác sĩ Hoàng Tích Trí tiếp tục đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Y tế, góp phần củng cố hệ thống chăm sóc sức khỏe nhân dân, phát triển công tác phòng bệnh và đào tạo đội ngũ cán bộ y tế.

Trong giai đoạn này, ngành y tế đứng trước nhiệm vụ khắc phục hậu quả chiến tranh, phòng chống các bệnh truyền nhiễm, nâng cao chất lượng khám chữa bệnh và từng bước xây dựng hệ thống y tế phù hợp với điều kiện mới của đất nước.

Ngày 21 tháng 11 năm 1958, Giáo sư, bác sĩ Hoàng Tích Trí qua đời ở tuổi 55.

Theo tư liệu lịch sử, ngay trong ngày ông từ trần, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến viếng và chia buồn cùng gia đình. Ngày 22 tháng 11 năm 1958, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 91-SL truy tặng ông Huân chương Độc lập hạng Nhất, ghi nhận những đóng góp của ông đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển ngành y tế nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Cuộc đời ông khép lại khi tuổi đời còn khá trẻ, nhưng những cống hiến trong nghiên cứu, đào tạo và tổ chức hệ thống y tế tiếp tục để lại giá trị cho các thế hệ sau.

Bài học từ người thầy thuốc thời hoa lửa

Khi tìm hiểu về Giáo sư, bác sĩ Hoàng Tích Trí, tôi nhận ra rằng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những chiến thắng trên chiến trường, mà còn bởi trí tuệ, trách nhiệm và sự cống hiến của những con người làm việc ở nhiều lĩnh vực khác nhau.

Có người góp sức bằng lòng dũng cảm nơi tuyến đầu. Có người dùng kiến thức khoa học để chữa bệnh, phòng dịch, đào tạo nhân lực và xây dựng nền tảng cho tương lai đất nước.

Câu chuyện về Hoàng Tích Trí giúp tôi hiểu sâu sắc hơn giá trị của tri thức khi được đặt trong sự gắn bó với cộng đồng và Tổ quốc. Kiến thức chỉ thật sự phát huy ý nghĩa lớn lao khi được vận dụng để giải quyết những khó khăn của cuộc sống và phục vụ con người.

Trong thời bình hôm nay, mỗi người có thể tiếp nối tinh thần ấy bằng những việc làm phù hợp với công việc của mình: không ngừng học hỏi, làm việc tận tâm, sống có trách nhiệm và đem những điều mình biết đóng góp cho xã hội.

Hơn sáu thập kỷ đã trôi qua kể từ ngày Giáo sư, bác sĩ Hoàng Tích Trí từ trần. Những phòng nghiên cứu thời kháng chiến đã trở thành một phần của lịch sử, nhưng bài học về lòng yêu nước, trí tuệ và trách nhiệm của người thầy thuốc vẫn còn nguyên giá trị.

Bởi cống hiến cho Tổ quốc không chỉ là sẵn sàng hy sinh nơi chiến trường, mà còn là đem hết tài năng, tri thức và tâm huyết của mình để bảo vệ sự sống, chăm lo cho nhân dân và xây dựng đất nước ngày càng tốt đẹp.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. Sắc lệnh số 33 ngày 13/9/1945 về việc cử bác sĩ Hoàng Tích Trí giữ chức Thứ trưởng Bộ Y tế.
   https://chinhphu.vn/default.aspx?docid=500&pageid=27160