HỘI BÀI CHÒI LÀNG HÀ THƯỢNG – TIẾNG HÒ LƯU GIỮ HỒN QUÊ GIO LINH

Nhắc đến làng Hà Thượng, thị trấn Gio Linh, huyện Gio Linh trước đây, người ta không chỉ nhớ đến một vùng đất giàu truyền thống lịch sử mà còn nhớ đến một nét văn hóa dân gian đã gắn bó với đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ – đó là Hội Bài chòi. Cũng như nhiều làng quê miền Trung, Bài chòi ở Hà Thượng được hình thành từ nhu cầu vui chơi, giao lưu của người dân trong những ngày Tết cổ truyền. Qua thời gian, từ một thú chơi dân gian, Bài chòi đã trở thành một sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi người dân gặp gỡ, vui xuân, thưởng thức những câu hò, tiếng hát và gửi gắm những mong ước tốt đẹp trong năm mới. Tư liệu của ngành văn hóa Quảng Trị xác nhận Hội Bài chòi làng Hà Thượng có nguồn gốc lâu đời và trước chiến tranh được tổ chức đều đặn mỗi năm vào dịp Tết Nguyên đán.

Ngày ấy, cứ mỗi độ Tết đến, khi những nẻo đường làng trở nên rộn ràng, người dân Hà Thượng lại háo hức chờ đợi ngày hội. Một khoảng đất rộng trong làng được lựa chọn làm nơi dựng chòi. Những cây tre được chuẩn bị, những chiếc chòi lần lượt dựng lên thành một không gian đặc trưng của hội Bài chòi. Theo cách chơi truyền thống của Hà Thượng, có 10 chòi con được chia thành hai phía và một chòi ở chính giữa làm chòi trung tâm, hay còn gọi là chòi cái. Mỗi bên có năm chòi. Người chơi mua vé, lên đúng chòi được ghi trên vé rồi chờ tiếng hô thai bắt đầu.

Khi các chòi đã đủ người, cuộc chơi bắt đầu. Những người hô thai tiến đến chòi cái, nơi có ống tre đựng những lá bài. Từng quân bài được rút lên trong sự chờ đợi của người chơi. Người hô thai không chỉ đơn giản đọc tên quân bài mà còn dùng những câu hò, câu hát dí dỏm để dẫn dắt cuộc chơi. Tiếng hô vang lên giữa sân làng, tiếng mõ hoặc tiếng báo hiệu từ các chòi hòa cùng tiếng cười nói của người xem khiến không khí ngày Tết trở nên náo nức. Khi một chòi có quân bài được xướng, người chơi báo hiệu và nhận cờ; khi đủ số lần theo luật chơi, chòi thắng cuộc sẽ báo hiệu bằng tiếng mõ dài.

Điều làm nên sức hấp dẫn của Bài chòi Hà Thượng không chỉ là cách chơi mà còn nằm ở nghệ thuật ứng khẩu và những câu hò thai của người hô bài. Người hô thai phải nhanh trí, có giọng hát tốt, hiểu các quân bài và biết cách tạo nên sự hài hước, hồi hộp cho người chơi. Mỗi quân bài khi được rút lên đều có thể trở thành cái cớ để người hô thai cất lên một câu hát, một lời ví von hay một lời đối đáp khiến cả sân hội bật cười. Chính sự kết hợp giữa trò chơi, âm nhạc, diễn xướng và giao tiếp cộng đồng đã biến Bài chòi thành một hình thức sinh hoạt văn hóa đặc sắc của người dân Quảng Trị.

Trong ký ức của những người cao tuổi làng Hà Thượng, những ngày hội Bài chòi xưa luôn là những ngày vui đặc biệt. Người lớn tham gia cuộc chơi, trẻ nhỏ đứng ngoài xem hội, thanh niên tụ tập trò chuyện, còn các bậc cao niên vừa thưởng thức vừa nhớ lại những mùa hội của những năm trước. Cả làng cùng hướng về những chiếc chòi, cùng chờ một tiếng hô, một câu hát, một quân bài. Người thắng vui vì được may mắn đầu năm, người chưa thắng cũng chẳng lấy làm buồn, bởi điều quan trọng nhất vẫn là được gặp gỡ bà con, được cùng nhau vui xuân và giữ gìn tình làng nghĩa xóm.

Có thể nói, trong không gian Hội Bài chòi, mọi người đều trở thành một phần của ngày hội. Người chơi là một phần, người hô thai là một phần, người cổ vũ cũng là một phần. Không có ranh giới quá lớn giữa người biểu diễn và người thưởng thức. Chính sự tham gia của cả cộng đồng đã làm cho Bài chòi trở thành một sinh hoạt văn hóa dân gian gần gũi và có sức sống lâu bền.

Rồi chiến tranh đến.

Những năm tháng bom đạn đã làm cuộc sống của người dân Hà Thượng thay đổi. Những sinh hoạt văn hóa, những ngày hội vui xuân vốn quen thuộc phải tạm gác lại trước những nhiệm vụ lớn lao của quê hương, đất nước. Theo tư liệu của ngành văn hóa Quảng Trị, từ năm 1945 đến năm 1975, do chiến tranh và nhiều nguyên nhân khác nhau, Hội Bài chòi tại nhiều làng quê bị gián đoạn và dần rơi vào quên lãng. Riêng đối với Hà Thượng, sau ngày giải phóng, hội chưa được khôi phục thường xuyên, nhưng cách thức tổ chức và ký ức về Bài chòi vẫn còn in đậm trong tâm trí của những người cao niên trong làng.

Nhưng văn hóa là thứ rất khó mất đi nếu nó đã ăn sâu vào ký ức cộng đồng.

Những chiếc chòi có thể không còn dựng lên thường xuyên, nhưng câu hò vẫn được nhớ. Những quân bài có thể nằm yên trong ký ức, nhưng cách chơi vẫn được truyền lại. Những người từng tham gia hội năm xưa trở thành những “kho tư liệu sống”, kể cho con cháu nghe về những mùa Bài chòi của làng, về những người từng hô thai, về tiếng mõ, tiếng hát và những ngày Tết rộn ràng của quê hương.

Trong quá trình khôi phục và bảo tồn Bài chòi ở Quảng Trị, Hà Thượng tiếp tục được các nhà nghiên cứu văn hóa quan tâm. Tư liệu nghiên cứu năm 2014 ghi nhận Hội Bài chòi làng Hà Thượng là một nhóm thực hành di sản với các thành viên trong cộng đồng; nhóm đã thể hiện sự đồng thuận và tự nguyện tham gia bảo vệ, phát huy, truyền dạy nghệ thuật Bài chòi.

Đặc biệt, trong ký ức của người dân Hà Thượng vẫn còn những người biết và nhớ các câu hò thai cổ. Tư liệu của Viện Âm nhạc Việt Nam từng ghi nhận nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị Đỉu là một trong những người cao tuổi có thể hát những câu hò thai của Hội Bài chòi Hà Thượng. Những lời hò ấy chính là những mảnh ghép quý giá giúp các thế hệ sau hình dung lại không khí của hội làng ngày trước.

Hội Bài chòi Hà Thượng vì thế không chỉ là một trò chơi của ngày Tết. Đó là nơi lưu giữ tiếng nói, tiếng cười, âm nhạc và tâm hồn của người dân quê. Trong những câu hò có lời ăn tiếng nói mộc mạc của người lao động; trong cách chơi có sự thông minh, nhanh nhẹn; trong tiếng cười có sự lạc quan; và trong cả ngày hội là tình cảm gắn bó giữa những người cùng chung một làng quê.

Đứng trước Đình làng Hà Thượng hôm nay, có thể chúng ta không còn nghe được đầy đủ tiếng trống, tiếng mõ và tiếng hò như những mùa xuân xa xưa. Nhưng nếu lắng nghe câu chuyện của những người cao tuổi, ta vẫn có thể hình dung một Hà Thượng từng rộn ràng trong những ngày đầu năm, nơi những chiếc chòi tre được dựng lên, nơi người dân cùng ngồi bên nhau và chờ đợi tiếng hô thai vang lên từ chòi cái.

Đó là một Hà Thượng rất đỗi bình dị nhưng cũng rất đáng tự hào.

Bởi giữa bao biến thiên của lịch sử, người dân nơi đây đã biết gìn giữ cho quê hương mình một phần ký ức văn hóa riêng. Những thế hệ hôm nay có thể không còn chơi Bài chòi giống hoàn toàn cha ông ngày trước, nhưng mỗi khi tiếng hò, tiếng hát và những câu chuyện về Hội Bài chòi được nhắc lại, truyền thống ấy lại được đánh thức.

Ngày nay, Bài chòi miền Trung đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, tạo thêm động lực để các địa phương tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Quảng Trị cũng đang quan tâm đến việc gìn giữ, truyền dạy và đưa Bài chòi trở lại với đời sống cộng đồng.

Với làng Hà Thượng, việc gìn giữ Hội Bài chòi không chỉ là bảo tồn một trò chơi cổ truyền. Đó còn là giữ lại một phần ký ức của làng, giữ những câu hò của cha ông, giữ cách ứng xử cộng đồng và giữ một nét văn hóa đã từng làm nên không khí Tết của quê hương Gio Linh.

Nếu một ngày tiếng hò Bài chòi lại vang lên giữa làng Hà Thượng, đó không chỉ là tiếng gọi của một trò chơi dân gian. Đó sẽ là tiếng gọi từ ký ức, tiếng gọi của quê hương và là sự tiếp nối giữa những người đã đi qua và những thế hệ đang bước tiếp trên mảnh đất này.

Hội Bài chòi Hà Thượng – một nét văn hóa dân gian đã đi qua chiến tranh, đi qua những năm tháng gián đoạn, nhưng vẫn còn sống trong ký ức cộng đồng; để hôm nay, câu chuyện về những chiếc chòi tre, những quân bài và những câu hò thai tiếp tục được kể lại cho thế hệ mai sau.