HỘI NGHỊ DIÊN HỒNG – TIẾNG NÓI QUYẾT CHIẾN TRƯỚC CUỘC XÂM LƯỢC NGUYÊN – MÔNG

Hội nghị Diên Hồng gắn với một trong những giai đoạn thử thách lớn của Đại Việt dưới triều Trần. Sau cuộc tiến công lần thứ nhất năm 1258, quân Mông Cổ phải rút khỏi Đại Việt, nhưng nguy cơ chiến tranh không chấm dứt. Trong những thập niên tiếp theo, đế quốc Mông Cổ tiếp tục mở rộng lãnh thổ. Năm 1271, Hốt Tất Liệt lập nhà Nguyên. Đến năm 1279, nhà Nguyên tiêu diệt Nam Tống, hoàn thành việc kiểm soát Trung Quốc và tiếp tục gây sức ép xuống các quốc gia phía nam.

Đại Việt lúc ấy do vua Trần Nhân Tông trị vì. Nhà vua lên ngôi năm 1278 sau khi Trần Thánh Tông nhường ngôi và trở thành Thượng hoàng. Tuy đã trao ngai vàng cho con, Trần Thánh Tông vẫn tiếp tục tham gia những công việc quan trọng của đất nước, đặc biệt trong quá trình chuẩn bị và tiến hành kháng chiến chống quân Nguyên.

Trước Hội nghị Diên Hồng, triều đình đã tiến hành nhiều bước chuẩn bị. Tháng 10 năm 1282, vua Trần tổ chức cuộc họp tại Bình Than, triệu tập các vương hầu và quan lại để bàn kế công thủ, đồng thời phân công trấn giữ những vị trí hiểm yếu. Hội nghị Bình Than chủ yếu liên quan đến tầng lớp lãnh đạo triều đình và những người trực tiếp đảm nhiệm công việc quân sự.

Sau Bình Than, việc chuẩn bị chiến tranh tiếp tục được đẩy mạnh. Quân đội triều đình, lực lượng địa phương và quân của các vương hầu được tăng cường. Các cuộc duyệt binh và tập hợp lực lượng được tổ chức. Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn được giao trọng trách Quốc công Tiết chế, thống lĩnh quân đội. “Hịch tướng sĩ” cũng gắn với giai đoạn chuẩn bị quân sự trước cuộc chiến.

Trong khi Đại Việt chuẩn bị phòng thủ, nhà Nguyên từng bước triển khai kế hoạch quân sự. Cuối năm 1282, tướng Nguyên là Toa Đô đem quân theo đường biển tiến đánh Champa. Đến tháng 7 năm 1284, Hốt Tất Liệt phong cho con trai là Thoát Hoan làm Trấn Nam Vương, giao thống lĩnh lực lượng chuẩn bị tiến đánh Đại Việt. Quân Nguyên từ phía bắc tiến xuống, trong khi lực lượng của Toa Đô ở phía nam có khả năng phối hợp đánh lên. Đại Việt đứng trước nguy cơ bị tiến công từ nhiều hướng.

Trong hoàn cảnh ấy, vào tháng Chạp năm Giáp Thân, Thượng hoàng Trần Thánh Tông triệu các bậc phụ lão trong nước về kinh thành Thăng Long. Theo cách quy đổi niên đại, sự kiện thuộc cuối năm 1284 theo âm lịch và rơi vào khoảng đầu năm 1285 dương lịch. Vì vậy, các tài liệu hiện nay có nơi ghi Hội nghị Diên Hồng năm 1284, có nơi ghi năm 1285. Hai cách ghi này chủ yếu xuất phát từ cách xác định năm âm lịch và dương lịch đối với cùng một thời điểm lịch sử.

Địa điểm hội nghị là điện Diên Hồng trong kinh thành Thăng Long. Điện Diên Hồng là một công trình thuộc khu vực cung đình thời Trần. Tuy nhiên, kiến trúc nguyên gốc của điện từ thế kỷ XIII không còn tồn tại đến ngày nay và vị trí cụ thể của công trình trong không gian Hoàng thành xưa không nên được xác định bằng suy đoán khi chưa có căn cứ khảo cổ đầy đủ.

Thành phần đặc biệt của hội nghị là các phụ lão trong nước. Đây là điểm khác biệt rõ ràng giữa Diên Hồng và Bình Than. Nếu Bình Than là nơi các vương hầu, quan lại và tướng lĩnh bàn về công việc quân sự, thì Diên Hồng có sự hiện diện của những người cao tuổi được triệu tập từ các địa phương.

Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại sự kiện với nội dung rất ngắn gọn nhưng rõ ràng. Thượng hoàng triệu các phụ lão trong nước họp tại thềm điện Diên Hồng, ban yến và hỏi kế đánh giặc. Các phụ lão đồng thanh xin đánh; sử sách mô tả sự hưởng ứng ấy là nhiều người cùng nói như một tiếng. Báo Nhân Dân và Thông tấn xã Việt Nam đều dẫn lại ghi chép này khi giới thiệu về Hội nghị Diên Hồng.

Chi tiết này cũng cho thấy một điểm cần thận trọng khi tái hiện sự kiện. Những câu hỏi – đáp dài, các bài diễn văn hoặc những cuộc tranh luận cụ thể tại hội nghị thường xuất hiện trong văn học, sân khấu, tranh truyện và các tác phẩm nghệ thuật về sau. Chính sử không ghi lại toàn bộ diễn biến theo hình thức ấy. Vì vậy, khi kể câu chuyện lịch sử, không nên tự dựng lời phát biểu cho Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông hoặc các bô lão ngoài phần nội dung mà nguồn sử liệu thực sự ghi nhận.

Hội nghị Diên Hồng cũng không phải cuộc họp để lựa chọn giữa hai phương án hoàn toàn chưa được triều đình cân nhắc. Trước đó, Hội nghị Bình Than đã bàn kế công thủ; quân đội đã được chuẩn bị; các tướng lĩnh đã được phân công; Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn được giao thống lĩnh quân đội. Diên Hồng diễn ra trong quá trình triều đình đã chuẩn bị chống lại nguy cơ xâm lược ngày càng rõ rệt.

Thông tấn xã Việt Nam cho rằng sau hội nghị, các bậc phụ lão còn có vai trò truyền đạt chủ trương kháng chiến của triều đình đến dân chúng tại các địa phương. Trong bối cảnh xã hội Đại Việt thế kỷ XIII, người cao tuổi có vị trí đáng kể trong cộng đồng làng xã. Việc triệu tập họ về kinh đô vì vậy tạo ra mối liên hệ giữa quyết định của triều đình với cộng đồng dân cư ở nhiều nơi.

Sau Hội nghị Diên Hồng, tình hình quân sự nhanh chóng trở nên khẩn cấp. Cuối năm 1284, đầu năm 1285, quân Nguyên dưới quyền Thoát Hoan tiến vào Đại Việt từ phía bắc. Từ phía nam, lực lượng của Toa Đô tìm cách tiến lên phối hợp. Đại Việt bước vào cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ hai.

Trong giai đoạn đầu, quân Nguyên có ưu thế lớn về lực lượng và liên tục tiến sâu. Quân Trần phải rời nhiều vị trí, kể cả kinh thành Thăng Long, nhằm bảo toàn lực lượng. Việc rút khỏi kinh đô không đồng nghĩa với chấm dứt kháng chiến. Triều đình, quân đội và các lực lượng địa phương tiếp tục cơ động, tránh những trận đánh bất lợi và chờ thời cơ phản công.

Khi quân Nguyên gặp khó khăn về hậu cần và lực lượng bị phân tán, quân Trần bắt đầu phản công. Các chiến thắng tại Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết cùng nhiều trận đánh khác từng bước làm thay đổi cục diện. Toa Đô tử trận, còn Thoát Hoan phải rút quân về phía bắc. Đến giữa năm 1285, cuộc xâm lược lần thứ hai của nhà Nguyên thất bại.

Hội nghị Diên Hồng vì vậy nằm trong một chuỗi sự kiện liên tục: Bình Than năm 1282 – chuẩn bị quân đội – Hội nghị Diên Hồng – cuộc kháng chiến năm 1285. Nếu chỉ tách riêng tiếng hô quyết chiến khỏi bối cảnh ấy, người đọc sẽ khó hình dung đầy đủ quá trình chuẩn bị của nhà Trần.

Cũng cần phân biệt Hội nghị Diên Hồng với câu chuyện Trần Quốc Toản bóp nát quả cam. Sự kiện Trần Quốc Toản gắn với Hội nghị Bình Than năm 1282, không phải Hội nghị Diên Hồng. Khi Bình Than được tổ chức, Trần Quốc Toản vì còn trẻ nên không được dự bàn việc nước. Còn Diên Hồng diễn ra sau đó và thành phần nổi bật được chính sử xác định là các phụ lão.

Qua nhiều thế kỷ, tên gọi Diên Hồng vượt ra ngoài phạm vi một địa danh cung điện thời Trần. Trong đời sống văn hóa Việt Nam, tên gọi này thường được sử dụng để gợi nhắc sự kiện các bậc phụ lão được triệu về kinh thành để cùng thể hiện quyết tâm trước nguy cơ ngoại xâm. Tuy nhiên, khi viết về lịch sử, cần trở lại với những dữ kiện cơ bản mà sử liệu cung cấp để tránh đưa những lớp diễn giải về sau vào thay thế sự kiện ban đầu.

Nguồn sử liệu quan trọng nhất về hội nghị vẫn là những ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư. Từ đó có thể xác định những yếu tố cốt lõi: hội nghị diễn ra dưới thời Trần Nhân Tông; người triệu tập là Thượng hoàng Trần Thánh Tông; thành phần là các phụ lão trong nước; địa điểm tại điện Diên Hồng; nội dung là hỏi kế đánh giặc; và câu trả lời của các phụ lão thể hiện chủ trương chiến đấu.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia khi giới thiệu cuộc kháng chiến năm 1285 cũng đặt Hội nghị Diên Hồng trong quá trình nhà Trần chuẩn bị lực lượng trước cuộc tiến công của quân Nguyên. Các hoạt động quân sự được triển khai song song với việc tập hợp sự đồng thuận trong xã hội, tạo nên bối cảnh cho cuộc kháng chiến diễn ra trên phạm vi rộng.

Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua, điện Diên Hồng của thời Trần không còn nguyên vẹn để người hôm nay có thể bước vào không gian diễn ra hội nghị. Những gì còn lại chủ yếu nằm trong sử liệu, các công trình nghiên cứu, văn học, nghệ thuật và ký ức lịch sử được truyền qua nhiều thế hệ.

Khi tìm hiểu Hội nghị Diên Hồng, điều quan trọng là nhìn sự kiện trong đúng hoàn cảnh cuối năm Giáp Thân: quân Nguyên đang tiến gần biên giới, Đại Việt đứng trước một cuộc chiến lớn, triều đình đã tiến hành nhiều bước chuẩn bị và các bậc phụ lão được triệu về kinh thành để hỏi kế chống giặc. Từ thềm điện Diên Hồng, câu trả lời mà sử sách ghi lại đã trở thành một phần trong ký ức về cuộc kháng chiến chống Nguyên của Đại Việt thế kỷ XIII.

Hội nghị Diên Hồng vì thế là câu chuyện về một thời điểm mà việc bảo vệ đất nước không chỉ được bàn trong phạm vi các tướng lĩnh ở Bình Than. Những người cao tuổi từ các địa phương cũng xuất hiện trong ghi chép của chính sử với tư cách những người được hỏi về kế đánh giặc. Từ hội nghị ấy đến các chiến trường Hàm Tử, Chương Dương và Tây Kết năm 1285 là những phần nối tiếp của cùng một giai đoạn lịch sử, khi triều đình, quân đội và nhân dân Đại Việt cùng bước vào cuộc chiến bảo vệ đất nước trước cuộc tiến công của quân Nguyên.