HQ-604 và buổi sáng không thể quên ở Gạc Ma

Rạng sáng 14 tháng 3 năm 1988, tại vùng biển thuộc quần đảo Trường Sa, một cuộc đụng độ vũ trang đã xảy ra giữa lực lượng Hải quân Việt Nam và Hải quân Trung Quốc. Trong sự kiện ấy, tàu vận tải HQ-604 của Việt Nam bị tấn công và chìm tại khu vực đá Gạc Ma. Người chỉ huy con tàu là Vũ Phi Trừ, một sĩ quan hải quân đã hy sinh cùng nhiều đồng đội khi đang thực hiện nhiệm vụ trên biển.

Đối với lịch sử bảo vệ chủ quyền biển đảo Việt Nam, ngày 14 tháng 3 năm 1988 là một dấu mốc đau thương. Sự kiện Gạc Ma không chỉ gắn với tổn thất về người và phương tiện mà còn phản ánh tình hình căng thẳng tại quần đảo Trường Sa vào cuối thập niên 1980.

Vũ Phi Trừ là một sĩ quan thuộc Hải quân nhân dân Việt Nam, từng đảm nhiệm nhiệm vụ chỉ huy tàu vận tải quân sự. Ông được biết đến nhiều nhất với cương vị thuyền trưởng tàu HQ-604, con tàu tham gia hoạt động vận chuyển lực lượng và vật tư tại khu vực Trường Sa trong tháng 3 năm 1988.

Không giống những tàu chiến chuyên thực hiện nhiệm vụ tác chiến trên biển, tàu vận tải quân sự chủ yếu phục vụ việc chuyên chở người, trang thiết bị và vật tư. Trong điều kiện hoạt động tại những vùng biển xa đất liền, các con tàu này giữ vai trò quan trọng đối với việc duy trì lực lượng và bảo đảm hậu cần.

Quần đảo Trường Sa nằm giữa Biển Đông, cách xa đất liền Việt Nam hàng trăm kilômét. Khu vực này gồm nhiều đảo, đá, bãi cạn và thực thể san hô, có vị trí quan trọng đối với hoạt động hàng hải và an ninh trên biển.

Trong lịch sử, Việt Nam có nhiều tư liệu thể hiện quá trình xác lập và thực thi chủ quyền đối với quần đảo Trường Sa. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực tồn tại những tranh chấp chủ quyền giữa nhiều bên, khiến tình hình an ninh thường xuyên có những diễn biến phức tạp.

Sau năm 1975, Việt Nam tiếp tục tổ chức lực lượng quản lý và bảo vệ các đảo, điểm đóng quân tại Trường Sa. Việc duy trì sự hiện diện trên những thực thể nằm xa đất liền đòi hỏi hoạt động vận chuyển người, lương thực, nước ngọt và vật tư xây dựng diễn ra thường xuyên.

Đối với cán bộ, chiến sĩ làm nhiệm vụ tại Trường Sa, điều kiện sinh hoạt trong những năm 1980 còn nhiều khó khăn. Phương tiện vận tải và khả năng bảo đảm hậu cần hạn chế, trong khi thời tiết và đặc điểm địa hình san hô gây trở ngại cho việc tiếp cận các đảo, đá.

Bước sang đầu năm 1988, tình hình tại khu vực quần đảo Trường Sa trở nên căng thẳng hơn. Hải quân Trung Quốc tăng cường hoạt động tại một số thực thể trong quần đảo, trong khi phía Việt Nam triển khai lực lượng nhằm bảo vệ các vị trí mà mình xác định thuộc chủ quyền quốc gia.

Trong bối cảnh đó, Hải quân Việt Nam tổ chức những chuyến tàu vận chuyển lực lượng và vật tư đến các khu vực cần củng cố sự hiện diện. Tàu HQ-604 là một trong những phương tiện được giao nhiệm vụ.

Dưới sự chỉ huy của thuyền trưởng Vũ Phi Trừ, HQ-604 đưa cán bộ, chiến sĩ và vật tư đến khu vực đá Gạc Ma. Nhiệm vụ của chuyến đi gắn với hoạt động xây dựng, bảo vệ và duy trì lực lượng tại thực thể này.

Gạc Ma là một bãi đá san hô thuộc cụm Sinh Tồn trong quần đảo Trường Sa. Đặc điểm địa hình của bãi đá khiến việc đưa người và vật tư từ tàu lên khu vực san hô phải được tổ chức cẩn thận, phụ thuộc vào mực nước và điều kiện thời tiết.

Trong những ngày trước 14 tháng 3 năm 1988, lực lượng Việt Nam tiến hành các hoạt động chuẩn bị tại khu vực Gạc Ma và những thực thể lân cận. Cùng với HQ-604, các tàu HQ-605 và HQ-505 cũng tham gia nhiệm vụ tại khu vực Trường Sa.

Ba con tàu hoạt động tại những vị trí khác nhau. HQ-604 gắn với khu vực Gạc Ma, HQ-505 thực hiện nhiệm vụ tại Cô Lin, còn HQ-605 hoạt động tại Len Đao. Những địa điểm này trở thành tâm điểm của sự kiện ngày 14 tháng 3.

Trong khi lực lượng Việt Nam triển khai nhiệm vụ, các tàu chiến Trung Quốc cũng có mặt tại khu vực. Tình hình đối đầu trên biển ngày càng căng thẳng, đặc biệt khi hai bên cùng tìm cách duy trì sự hiện diện tại các thực thể đang có tranh chấp.

Rạng sáng 14 tháng 3 năm 1988, cuộc đối đầu tại Gạc Ma leo thang thành xung đột vũ trang. Lực lượng Trung Quốc sử dụng vũ khí tấn công các lực lượng Việt Nam tại khu vực bãi đá và tàu HQ-604.

Tàu HQ-604 bị hỏa lực từ tàu chiến Trung Quốc đánh trúng. Trong điều kiện bị tấn công, cán bộ, chiến sĩ trên tàu phải đối mặt với nguy cơ cháy nổ, thương vong và chìm tàu.

Vũ Phi Trừ, với cương vị thuyền trưởng, là người chịu trách nhiệm chỉ huy con tàu trong tình huống đặc biệt nguy hiểm ấy. Ông đã hy sinh trong cuộc đụng độ ngày 14 tháng 3 năm 1988.

HQ-604 cuối cùng bị chìm tại khu vực Gạc Ma. Nhiều cán bộ, chiến sĩ trên tàu và lực lượng làm nhiệm vụ tại bãi đá đã hy sinh, để lại một trong những tổn thất nghiêm trọng của Hải quân Việt Nam trong thời kỳ sau năm 1975.

Cùng thời điểm ấy, tại khu vực Cô Lin, tàu HQ-505 do thuyền trưởng Vũ Huy Lễ chỉ huy cũng bị tấn công. Trong tình thế nguy cấp, ông chỉ huy đưa tàu lao lên bãi đá Cô Lin, góp phần duy trì sự hiện diện của lực lượng Việt Nam tại đây.

Tại Len Đao, tàu HQ-605 cũng bị tấn công và sau đó bị chìm. Những diễn biến tại Gạc Ma, Cô Lin và Len Đao cho thấy sự kiện ngày 14 tháng 3 không chỉ diễn ra tại một con tàu hay một vị trí riêng lẻ, mà liên quan đến nhiều lực lượng đang hoạt động trong cùng khu vực.

Theo số liệu được Việt Nam công bố, 64 cán bộ, chiến sĩ Hải quân Việt Nam đã hy sinh trong sự kiện ngày 14 tháng 3 năm 1988. Đây là con số được nhắc đến trong nhiều hoạt động tưởng niệm và tài liệu lịch sử tại Việt Nam.

Sau cuộc đụng độ, Trung Quốc kiểm soát đá Gạc Ma, trong khi Việt Nam duy trì sự hiện diện tại Cô Lin và Len Đao. Những thay đổi về tình hình kiểm soát các thực thể tại Trường Sa trở thành một phần quan trọng của tranh chấp trên Biển Đông trong các thập niên tiếp theo.

Đối với gia đình các quân nhân hy sinh, sự kiện Gạc Ma để lại những mất mát không thể bù đắp. Nhiều người ra đi khi còn trẻ, trong lúc thực hiện nhiệm vụ xa đất liền. Những người thân ở quê nhà phải trải qua nhiều năm tháng tưởng nhớ và chờ đợi thông tin về đồng đội, hài cốt của người đã khuất.

Trong số những người hy sinh có nhiều cán bộ, chiến sĩ thuộc các đơn vị hải quân và công binh. Họ đảm nhiệm những công việc khác nhau, từ vận chuyển, điều khiển tàu đến đưa vật tư và xây dựng công trình trên bãi đá.

Vũ Phi Trừ là một trong những sĩ quan chỉ huy đã hy sinh trong sự kiện ấy. Tên tuổi ông thường được nhắc đến cùng tàu HQ-604, con tàu đã không thể trở về sau nhiệm vụ tại Gạc Ma.

Khi tìm hiểu lịch sử Gạc Ma, cần nhìn nhận vai trò của HQ-604 trong đúng bối cảnh. Đây là tàu vận tải thực hiện nhiệm vụ đưa lực lượng và vật tư đến khu vực Trường Sa, không phải một chiến hạm được thiết kế để đối đầu hỏa lực với các tàu chiến hiện đại.

Sự chênh lệch về tính năng và trang bị giữa các phương tiện tham gia cuộc đụng độ là một yếu tố quan trọng khi nghiên cứu diễn biến sự kiện. Đồng thời, điều kiện địa hình san hô và việc lực lượng Việt Nam đang triển khai nhiệm vụ trên bãi đá cũng ảnh hưởng đến tình thế tại hiện trường.

Trong những năm sau đó, sự kiện ngày 14 tháng 3 năm 1988 tiếp tục được ghi nhận trong lịch sử Hải quân nhân dân Việt Nam. Nhiều công trình tưởng niệm, tài liệu nghiên cứu và hoạt động tri ân được tổ chức nhằm ghi nhớ những cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh.

Một trong những công trình tiêu biểu là Khu tưởng niệm chiến sĩ Gạc Ma tại tỉnh Khánh Hòa, được xây dựng để tưởng nhớ 64 cán bộ, chiến sĩ hy sinh. Công trình trở thành địa điểm để thân nhân, đồng đội và người dân đến tưởng niệm những người đã mất.

Trong các hoạt động tưởng niệm, hình ảnh những con tàu HQ-604, HQ-605 và HQ-505 thường được nhắc lại như những dấu mốc của sự kiện. Mỗi con tàu gắn với một diễn biến khác nhau, nhưng đều thuộc câu chuyện chung về nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền tại Trường Sa tháng 3 năm 1988.

Đối với Vũ Phi Trừ, những tư liệu được công bố rộng rãi về đời sống riêng và quá trình công tác trước năm 1988 không nhiều bằng những ghi chép về sự kiện Gạc Ma. Vì vậy, dấu ấn lịch sử rõ nét nhất của ông là cương vị thuyền trưởng HQ-604 và sự hy sinh trong ngày 14 tháng 3.

Điều này cũng phản ánh một đặc điểm của việc ghi chép lịch sử chiến tranh: không phải mọi cán bộ, chiến sĩ đều có hồ sơ tiểu sử được phổ biến đầy đủ. Nhiều người được biết đến chủ yếu qua đơn vị, nhiệm vụ và những sự kiện mà họ trực tiếp tham gia.

Dù vậy, sự thiếu vắng một số chi tiết về đời tư không làm thay đổi ý nghĩa của những sự kiện đã được xác nhận. Vũ Phi Trừ là người chỉ huy HQ-604 trong nhiệm vụ tại Gạc Ma và đã hy sinh khi con tàu bị tấn công.

Hơn ba thập niên sau sự kiện Gạc Ma, tình hình Biển Đông vẫn là một vấn đề quan trọng trong quan hệ quốc tế và an ninh khu vực. Những tranh chấp chủ quyền tiếp tục đặt ra yêu cầu nghiên cứu lịch sử, pháp lý và các diễn biến thực tế một cách thận trọng.

Trong dòng lịch sử ấy, ngày 14 tháng 3 năm 1988 vẫn được ghi nhớ như một sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với Việt Nam. Những mất mát tại Gạc Ma, Cô Lin và Len Đao trở thành một phần ký ức về quá trình bảo vệ chủ quyền biển đảo trong thời kỳ hiện đại.

“HQ-604 và buổi sáng không thể quên ở Gạc Ma” là câu chuyện về Vũ Phi Trừ, người thuyền trưởng đã hy sinh khi thực hiện nhiệm vụ tại quần đảo Trường Sa ngày 14 tháng 3 năm 1988. Từ chuyến vận chuyển lực lượng, vật tư đến Gạc Ma cho đến cuộc đụng độ khiến HQ-604 bị chìm, tên tuổi ông gắn với một trong những sự kiện đau thương nhất của lịch sử Hải quân Việt Nam sau năm 1975. Cùng với 63 cán bộ, chiến sĩ khác hy sinh trong sự kiện, Vũ Phi Trừ được tưởng nhớ như một người đã ngã xuống trong quá trình bảo vệ chủ quyền biển đảo của đất nước.