HUYỀN THOẠI NGƯỜI LÁI ĐÒ TRÊN SÔNG PÔ CÔ
Giữa núi rừng Tây Nguyên hùng vĩ, có một dòng sông đã đi vào ký ức của bao thế hệ. Đó là dòng Pô Cô, nơi từng chứng kiến những năm tháng chiến tranh ác liệt, nơi có những chuyến thuyền độc mộc âm thầm đưa bộ đội qua sông trong mưa bom, bão đạn. Và cũng từ dòng sông ấy, tên tuổi người anh hùng Puih San, thường gọi là A Sanh, đã trở thành một huyền thoại đẹp của mảnh đất Gia Lai.
A Sanh tên thật là Puih San, người làng Nú, xã Ia Krái, huyện Ia Grai, tỉnh Gia Lai. Từ nhỏ, ông đã lớn lên bên dòng Pô Cô, quen với sông nước, núi rừng và những con thuyền độc mộc. Ông có sức khỏe hơn người, đôi tay rắn chắc, đôi tai thính và đặc biệt là tài chèo thuyền rất giỏi. Dòng Pô Cô mùa mưa nước chảy xiết, hiểm nguy là thế, nhưng với Puih San, con sông ấy vừa là quê hương, vừa là nơi rèn luyện bản lĩnh của người con Tây Nguyên.
Khi đất nước còn chìm trong khói lửa chiến tranh, Puih San sớm nhận ra tội ác của giặc Mỹ. Ông căm thù cảnh quê hương bị giày xéo, dân làng bị áp bức, bộ đội và nhân dân phải sống trong gian khổ. Năm 1958, khi tuổi còn trẻ, Puih San đã trốn cha mẹ lên núi xin cán bộ cách mạng cho được cầm súng làm du kích. Từ đó, ông bước vào con đường chiến đấu, mang trong mình khát vọng được đi theo bộ đội Cụ Hồ để bảo vệ buôn làng, bảo vệ quê hương.
Nhờ gan dạ, thông minh và am hiểu địa hình, Puih San được giao chỉ huy tiểu đội du kích xã. Ông cùng đồng đội tham gia nhiều trận đánh, lập được nhiều chiến công. Trong trận đánh đồn Chư Nghé, tiểu đội do ông chỉ huy đã mưu trí phá hủy 3 xe GMC, diệt nhiều tên địch và thu toàn bộ vũ khí, trang bị. Những chiến công ấy cho thấy Puih San không chỉ là người khỏe mạnh, dũng cảm, mà còn là người biết tính toán, biết dùng trí thông minh để đánh giặc.
Đầu mùa mưa năm 1961, Puih San trở thành anh bộ đội Cụ Hồ, thuộc đơn vị đường dây T2C07, Mặt trận B3. Từ đây, cuộc đời ông gắn chặt với một nhiệm vụ đặc biệt: lái đò đưa bộ đội, vũ khí, lương thực, thực phẩm vượt qua sông Pô Cô. Khi tuyến đường Trường Sơn đi qua vùng Kon Tum, Gia Lai gặp dòng Pô Cô hiểm trở, những bến phà bí mật được mở ra. Đò được làm bằng gỗ, mỗi chuyến có thể chở khoảng 20 người. Công việc tưởng như lặng thầm ấy lại vô cùng nguy hiểm, bởi trên đầu là máy bay địch, dưới sông là dòng nước xiết, hai bên bờ luôn có nguy cơ bị địch phục kích.
Ban ngày, A Sanh cùng đồng đội ẩn mình trong rừng. Khi đêm xuống, lúc con gà đã tìm lên cây ngủ, những chuyến đò lại bắt đầu. Chiếc thuyền độc mộc nhỏ bé lặng lẽ rẽ sóng, chở từng đoàn bộ đội, từng kiện vũ khí, từng bao lương thực sang sông. Có những đêm, Puih San chở hơn 30 chuyến đò, đưa hàng trăm lượt bộ đội và hàng hóa qua sông an toàn. Đặc biệt trong giai đoạn từ mùa khô năm 1965 đến mùa mưa năm 1968, những chuyến đò của ông đã góp phần quan trọng phục vụ các chiến dịch lớn, trong đó có chiến dịch Plei Me ở Chư Prông, Gia Lai.
Tám mùa rẫy cầm mái chèo trên dòng Pô Cô là tám mùa A Sanh đối mặt với biết bao hiểm nguy. Đạn bom có thể trút xuống bất cứ lúc nào. Dòng sông có thể nổi lũ bất ngờ. Nhưng ông chưa bao giờ lùi bước. Với ông, mỗi chuyến đò qua sông an toàn là thêm một phần sức mạnh cho tiền tuyến, thêm một niềm tin vào ngày đất nước sạch bóng quân thù. Chính sự gan dạ, bền bỉ và tận tụy ấy đã làm nên hình ảnh người lái đò huyền thoại trên dòng Pô Cô.
Chiến công của Puih San đã trở thành nguồn cảm hứng cho văn nghệ sĩ. Nhà thơ Mai Trang sáng tác bài thơ “Người lái đò trên sông Pô Cô”, sau đó được nhạc sĩ Cẩm Phong phổ nhạc. Bài hát vang lên trên làn sóng Đài Tiếng nói Việt Nam trong những năm kháng chiến chống Mỹ, như tiếng gọi thôi thúc đồng bào, chiến sĩ cả nước noi gương người anh hùng Tây Nguyên, tiếp tục chiến đấu vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Sau này, Puih San tiếp tục được đào tạo sĩ quan, trở về chiến đấu trên mảnh đất Bắc Tây Nguyên. Ông cùng đồng đội tham gia nhiều trận đánh, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao. Nhưng sau ngày chiến thắng, khi trở về quê thăm vợ con, ông đau đớn biết rằng vợ con mình đã bị Mỹ - ngụy sát hại. Nỗi đau ấy vô cùng lớn, nhưng người chiến sĩ ấy vẫn không gục ngã. Ông tiếp tục cống hiến cho quân đội, dù ở bất kỳ cương vị nào cũng giữ trọn phẩm chất của anh bộ đội Cụ Hồ.
Năm 1980, Puih San trở về đời thường với thân phận một bệnh binh. Dù sức khỏe không còn như trước, nhưng ông vẫn sống giản dị, nghĩa tình, giữ vững phẩm chất của người chiến sĩ cách mạng. Ngày 22/8/1998, ông được Đảng và Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Đó là sự ghi nhận xứng đáng cho những cống hiến thầm lặng mà lớn lao của người lái đò trên sông Pô Cô.
Mùa xuân năm 2000, A Sanh vĩnh biệt dòng Pô Cô khi mới 63 tuổi đời. Nhưng câu chuyện về ông thì vẫn còn sống mãi. Dòng Pô Cô hôm nay có thể đã đổi thay, làng Nú cũng đã có cuộc sống mới ấm no hơn, nhưng trong ký ức của người dân nơi đây, hình ảnh chiếc thuyền độc mộc và người lái đò A Sanh vẫn như một biểu tượng bất tử.
Câu chuyện về A Sanh nhắc chúng ta nhớ rằng trong chiến tranh, có những anh hùng không chỉ cầm súng nơi trận tuyến, mà còn âm thầm góp sức bằng những việc làm lặng lẽ nhưng vô cùng quan trọng. Một mái chèo trên dòng sông Pô Cô năm ấy đã trở thành nhịp cầu đưa bộ đội ra chiến trường, đưa niềm tin và ý chí chiến thắng đi qua bom đạn. A Sanh chính là niềm tự hào của Gia Lai, của Tây Nguyên và của cả dân tộc Việt Nam.
