Huỳnh Thúc Kháng

Vào cuối năm 1945 sau hai lần nhận được điện mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, cụ Huỳnh Thúc Kháng từ Huế đã ra Thủ đô Hà Nội. Gặp nhau, hai người ứa nước mắt. Bác Hồ nói: Việc mời cụ ra nhậm chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ là ý kiến chung của tất cả anh em các đảng phái, chứ không phải ý kiến riêng của tôi vì cụ ở lại trong nước cụ biết rõ trình độ tiến bộ của đồng bào ba kỳ, đồng thời đồng bào ba kỳ đều tín nhiệm cụ. Cụ Huỳnh nói: Tôi ra đây là cốt gặp cụ, chớ lúc này là lúc cần tăng gia sản xuất mà tôi không biết cầm cày, cầm cuốc; lại cần phải kháng chiến mà tôi lại không mang súng nổi. Cụ nên kiến nghị ngƣời trẻ thạo việc để trao nhiệm vụ thì hơn. Sau nhiều lần trao đổi cuối cùng cụ Huỳnh Thúc Kháng đã nhận lời tham gia Chính phủ do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu. Tại cuộc họp đầu tiên của Quốc hội ngày 2-3-1946, khi giới thiệu danh sách Chính phủ Liên hiệp để Quốc hội thông qua, Chủ tịch Hồ Chí Minh trình bày: Bộ Nội vụ: một ngƣời đạo đức danh vọng mà toàn quốc dân ai cũng biết: cụ Huỳnh Thúc Kháng. Sau đó cụ Huỳnh lại đƣợc cử làm Hội trƣởng Hội Liên hiệp Quốc dân Việt Nam (Gọi tắt là Hội Liên Việt). Sáng ngày 31-5-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh rời Hà Nội đi Pháp để mở cuộc đàm phán chính thức với Chính phủ Pháp. Sân bay Gia Lâm hôm ấy đông nghịt ngƣời ra tiễn. Chủ tịch Hồ Chí Minh đi một vòng chào các đại biểu và đồng bào. Đồng bào vẫy cờ, vỗ tay hoan hô và chen lấn nhau ra phía trƣớc để đƣợc nhìn rõ Ngƣời. Sắp đến giờ lên máy bay, Bác tới nắm tay cụ Huỳnh nói: Tôi vì nhiệm vụ quốc dân giao phó phải đi xa ít lâu, ở nhà trăm sự khó khăn nhờ cậy ở cụ cùng với anh em giải quyết cho. Mong cụ “dĩ bất biến ứng vạn biến'' (lấy cái không thay đổi để đối phó với muôn sự thay đổi). Cụ Huỳnh rất cảm động, cầm tay Bác Hồ lâu, Bác đã uỷ nhiệm cụ Huỳnh làm Quyền Chủ tịch nƣớc trong thời gian Bác đi vắng. Trƣớc Cách mạng Tháng Tám năm 1945, có lúc cụ Huỳnh Thúc Kháng cảm thấy cô đơn, chán nản. Từ sau khi đƣợc gặp và hiểu rõ Chủ tịch Hồ Chí Minh, cụ Huỳnh Thúc Kháng vui mừng vì đƣợc gặp ngƣời bạn già tri kỷ là Hồ Chí Minh. Cụ đã nói với một ngƣời bạn” “Dân ta có Cụ Hồ quả là hồng phúc''. Trong bài “Thất thập tự thọ”, cụ Huỳnh viết: ''Bảy tuần đầu bạc như bông Gặp người tri kỷ thôi xong đã già” Thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh đi thăm nƣớc Pháp, cụ Huỳnh đã có bài thơ ca ngợi Ngƣời: “Tung hoành bể Sở với non Ngô Đàm lược ai hơn Chủ tịch Hồ Mưa gió dãi dầu bao tuế nguyệt Nước non gây dựng nổi cơ đồ Sen kia chẳng ngại hôi bùn lấm Tùng nọ bao phen ngọn gió xô Khắp cả ba kỳ đều tín nhiệm Rộn ràng muôn miếng tiếng hoan hô” Giải thích về việc Chủ tịch Hồ Chí Minh ký với Pháp Hiệp định Sơ bộ ngày 6- 3-1946, cụ Huỳnh nói: “Hội đồng Chính phủ không bán nƣớc!... Tôi xin tuyên bố vắn tắt với anh em, đó chẳng qua là một nƣớc cờ của Hồ Chủ tịch với cả nƣớc Pháp lẫn Tƣởng Giới Thạch, Hồ Chủ tịch là một tay cao cờ. Tôi chắc chắn và anh em cứ đinh ninh rồi đây thế nào mình cũng thắng thế”. Trƣớc ngày cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ, ngày 3-11-1946, báo cáo trƣớc Quốc hội về việc thành lập Chính phủ mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: cụ Huỳnh, vì tuổi già sức yếu mà cố từ, nhƣng vì tôi lấy đại nghĩa mà lƣu cụ, cụ cũng gắng lại. Sau đó, cụ Huỳnh đƣợc Bác cử đi kinh lý miền Trung và miền Nam Trung Bộ với danh nghĩa đại diện Chính phủ Trung ƣơng. Cuối năm 1946, khi về thăm quê hƣơng Tiên Phƣớc, cụ Huỳnh tâm tình với bà con: “Tôi đã vào loại sáng nhƣng cụ Hồ lại sáng hơn tôi nhiều. Cụ Hồ có những ngƣời giúp việc thông minh lắm, giỏi lắm, tin tƣởng lắm. Cụ Hồ rất vĩ đại, dƣới có đội ngũ giúp việc tài năng nhất định sẽ đƣa dân tộc ta đến toàn thắng. Ở Hà Nội, Hồ Chủ tịch tiết kiệm lắm. Mỗi bữa cơm, cụ Hồ chỉ dùng có một quả trứng ''. Đầu năm 1947 với danh nghĩa Hội trƣởng Hội Liên hiệp Quốc dân Việt Nam, Cụ Huỳnh viết bức thƣ dài bằng chữ Hán (thể phú) nhan đề: ''Kính cáo đồng bào phụ lão kháng chiến thƣ”. Nói về Hồ Chủ tịch và Cách mạng Tháng Tám năm 1945, bức thƣ có đoạn (theo bản dịch của Nguyễn Văn Hạp…): “Ngƣời thân yêu, kính mến nhất của đồng bào quốc dân ta là Hồ Chí Minh tiên sinh. Là bậc yêu nƣớc đại chí sĩ, là nhà lịch nghiệm cách mạng đại chuyên gia, chân đi khắp năm châu, mắt trông xa vạn dặm…” Đầu tháng 4 năm 1947 tại Quảng Nam, trong một buổi nói chuyện với các thân hào nhân sĩ, có ngƣời lên tiếng hỏi cụ Huỳnh: “Tôi thuở nay nghe biết tên nhiều nhà cách mạng hoạt động trong nƣớc cũng nhƣ ở nƣớc ngoài. Nhƣng chƣa từng nghe tiếng ông Hồ Chí Minh. Vậy Hồ Chí Minh là ai? Cụ Huỳnh trả lời: Ông Hồ Chí Minh là con cụ Phó bảng Sắc ở Nghệ An, suýt soát lớp ông và tôi. Ông Hồ hoạt động chính trị ở nhiều nƣớc Âu, Á, Phi và hoạt động bí mật, tất nhiên là thay tên đổi họ luôn luôn để tránh màng lƣới mật thám quốc tế. Nhƣng cái tên làm chấn động thế giới là Nguyễn Ái Quốc. Chắc ông biết, nhiều ngƣời biết''. Cụ Huỳnh nhận xét: “Ông Hồ không phải nhƣ nhiều ngƣời khác mƣợn hai tiếng cách mạng để rồi làm giàu hoặc làm quan to nhƣ các ông tƣởng đâu. Ông Hồ không đồng xu dính túi. Nói về bằng cấp thì ông Hồ không là tiến sĩ, phó bảng gì cả. Nhƣng nói về tri thức và sự nghiệp cách mạng thì chắc chắn lớp chúng ta cũng nhƣ lớp trƣớc chúng ta không ai bằng kịp. Sự hiểu biết của ông Hồ rất xa, rất rộng, chẳng những việc trong nƣớc mà cả việc thế giới nữa. Nƣớc này tƣơng lai sẽ đi về đâu? Nƣớc kia rồi đây sẽ thế nào? Ông nói rất rành rọt, mạch lạc, nghe không chán''. Bác Hồ đối với cụ Huỳnh nhƣ đối với ngƣời thân. Nhiều chi tiết nhỏ trong mối quan hệ giữa Bác và Cụ đã nói lên điều này. Có một chai tƣơng Nam Đàn do bà Nguyễn Thị Thanh (chị gái của Bác) đem ra làm quà, Bác cũng mời cụ Huỳnh đến dùng cơm để cùng thƣởng thức hƣơng vị quê hƣơng xứ Nghệ. Lại có lần nhân dân Thái Bình gửi biếu hai chai mắm tôm đặc sản, Bác cũng viết thƣ gửi biếu cụ một chai. Cả trong chuyện thƣờng ngày giữa hai ngƣời cũng hóm hỉnh thân tình. Có một lần vào năm 1946, gặp Bác, cụ Huỳnh ứng tác hai câu thơ ''nhắc nhở'': Năm mươi sáu tuổi vẫn chưa già Cụ ông thay, Cụ bà không? Lúc ấy Bác chỉ cƣời, nhƣng rồi trong thời gian sang Pháp bên cạnh những bức điện văn gửi về hỏi tình hình và thăm cụ Huỳnh, Bác còn có riêng một bài thơ gửi cụ: Nghĩ rằng ra thơ để trả lời Nhớ ơn cụ lắm cụ Huỳnh ơi Non sông một mối chúng nhau gánh Độc lập xong rồi cưới vợ thôi. Tháng 4-1947, cụ Huỳnh bị ốm nặng. Từ Quảng Ngãi, trên giƣờng bệnh, ngày 14-4-1947, cụ Huỳnh đọc cho ngƣời thƣ ký riêng của mình ghi bức thƣ gửi Hồ Chủ tịch: “Kính gửi Hồ Chủ tịch Tôi bệnh nặng chắc không qua khỏi. Bốn mƣơi năm ôm ấp độc lập và dân chủ, nay nƣớc đã độc lập, chế độ dân chủ đã thực hiện, thế là tôi chết hả. Chỉ tiếc không đƣợc gặp Cụ lần cuối cùng. Chúc Cụ sống lâu để dìu dắt quốc dân trên đƣờng vinh quang hạnh phúc. Chào vĩnh quyết''. Rất thƣơng tiếc và đau buồn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: Gửi toàn thể đồng bào sau ngày cụ Bộ trưởng Huỳnh Thúc Kháng tạ thế, Hỡi đồng bào yêu quý, Vị chiến sĩ lão tiền bối Huỳnh Thúc Kháng, Bộ trƣởng Bộ Nội vụ và Hội trƣởng Hội Liên hiệp Quốc dân vừa tạ thế. Trƣớc sự đau xót đó, Chính phủ ta đã ra lệnh làm Quốc tang. Nhân dịp này, tôi có vài lời báo cáo cùng đồng bào. Cụ Huỳnh là một ngƣời học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao. Vì lòng yêu nƣớc, mà trƣớc đây cụ bị bọn thực dân làm tội, đầy ra Côn Đảo. Mƣời mấy năm trƣờng, gian nan cực khổ. Nhƣng lòng son dạ sắt, yêu nƣớc thƣơng nòi của cụ Huỳnh, chẳng những không sờn lại thêm kiên quyết. Cụ Huỳnh là ngƣời mà giàu sang không làm xiêu lòng, nghèo khổ không làm nản chí, oai vũ không làm sờn gan. Cả đời cụ Huỳnh không cầu danh vị, không cầu lợi lộc, không thèm làm giàu, không thèm làm quan. Cả đời cụ Huỳnh chỉ phấn đấu cho dân đƣợc tự do, nƣớc đƣợc độc lập. Đến nay nƣớc Việt Nam dân chủ cộng hoà thành lập, Chính phủ ta mời cụ ra. Tuy đã hơn 7l tuổi, nhƣng cụ vẫn hăng hái nhận lời. Cụ nói: ''Trong lúc phục hƣng dân tộc, xây dựng nƣớc nhà thì bất kỳ già trẻ, trai, gái, ai cũng phải ra sức phụng sự Tổ quốc''. Nay chẳng may cụ Huỳnh sớm tạ thế, trƣớc khi đƣợc thấy kháng chiến thành công. Cụ Huỳnh tuy tạ thế nhƣng cái chí vì nƣớc, vì nòi của cụ vẫn luôn luôn sống mạnh mẽ trong lòng 20 triệu đồng bào chúng ta. Hỡi đồng bào yêu quý, Chúng ta thƣơng tiếc cụ Huỳnh vô cùng. Nhƣng chúng ta không nên thƣơng tiếc bằng cách than khóc rầu rĩ. Chúng ta thƣơng tiếc cụ bằng cách: càng đoàn kết chặt chẽ, càng hăng hái kháng chiến; bằng cách: theo gƣơng dũng cảm, noi chí quật cƣờng của cụ; bằng cách: hoàn thành sự nghiệp cứu nƣớc, cứu dân mà cụ đã ra sức đeo đuổi suốt đời. Chúng ta phải đồng thanh thề trƣớc tiên linh của cụ Huỳnh rằng: Đồng bào Việt Nam quyết theo gƣơng kiên quyết của cụ. Con Rồng cháu Tiên quyết không làm nô lệ. Tinh thần kháng chiến của cụ Huỳnh sống mãi. Việt Nam thống nhất và độc lập muôn năm! Ngày 29 tháng 4 năm 1947 HỒ CHÍ MINH'' Ngày 3-5-1947, phóng viên các báo Việt Nam đi thăm mặt trận X, may mắn lại đƣợc gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng đến thăm mặt trận đó. Nhắc đến Huỳnh Bộ trƣởng, Chủ tịch Hồ Chí Minh rơi nƣớc mắt mà nói rằng: Cụ Huỳnh là một nhà cách mạng rất kiên quyết, trung thành. Cụ mất là một điều thiệt thòi lớn cho dân tộc, cho Tổ quốc ta. Nhƣng tôi tin chắc rằng sẽ có hàng vạn, hang ức đồng bào theo gƣơng dũng cảm vì nƣớc vì dân của cụ Huỳnh. Nhân giỗ đầu của cụ Huỳnh, Ngƣời có điện thăm hỏi đến gia đình. “Điện gửi gia đình cố Bộ trƣởng Huỳnh Thúc Kháng GỬI GIA ĐÌNH HUỲNH BỘ TRƢỞNG Nhân ngày giỗ đầu cố Bộ trƣởng, thay mặt Chính phủ, tôi kính cẩn nghiêng mình trƣớc linh hồn cụ và xin gửi tới gia đình cụ lời chào thân ái và quyết thắng. Ngày 21 tháng 4 năm 1948 Hồ Chí Minh”