Huỳnh Văn Gấm – Người họa sĩ đi qua chiến tranh bằng những bức tranh về nhân dân và cách mạng

Thời kỳ lịch sử: Cách mạng Tháng Tám, kháng chiến chống thực dân Pháp và kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt giai đoạn Nam Bộ kháng chiến 1945–1975.
Phần 1: Người họa sĩ xuất thân từ Nam Bộ

Huỳnh Văn Gấm sinh năm 1922 tại Chợ Gạo, tỉnh Mỹ Tho, trong một gia đình có truyền thống yêu nước.

Từ nhỏ, ông đã có năng khiếu hội họa.

Sau đó ông ra Hà Nội học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, một cơ sở đào tạo nghệ thuật quan trọng của Việt Nam thời kỳ trước Cách mạng.

Ông học cùng thế hệ với nhiều nghệ sĩ sau này trở thành những tên tuổi lớn của mỹ thuật Việt Nam.

Nhưng cuộc đời ông không đi theo con đường của một họa sĩ chỉ sống trong phòng vẽ.

Năm 1945, lịch sử dân tộc bước sang một bước ngoặt.

Cách mạng Tháng Tám thành công.

Những người trẻ đứng trước một lựa chọn:

Ở lại với cuộc sống cũ.

Hay bước vào một thời đại mới.

Huỳnh Văn Gấm đã lựa chọn con đường thứ hai.

Ông trở về Nam Bộ.

Và ở đó, ông bước vào cuộc kháng chiến.

Chú thích ảnh: Chân dung họa sĩ Huỳnh Văn Gấm. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và các tư liệu mỹ thuật. Ảnh dùng để giới thiệu nhân vật; không gán thời điểm nếu nguồn không xác nhận.

Phần 2: Từ giảng đường mỹ thuật đến chiến khu Nam Bộ

Sau Cách mạng Tháng Tám, Huỳnh Văn Gấm trở về Nam Bộ và tham gia hoạt động kháng chiến.

Đây là một bước chuyển rất lớn.

Người họa sĩ vừa học xong nghệ thuật phải đối diện với một cuộc sống hoàn toàn khác.

Không còn những điều kiện sáng tác ổn định.

Không còn những phòng vẽ yên tĩnh.

Thay vào đó là những con đường chiến khu, những vùng căn cứ, những cuộc hành quân và những ngày tháng thiếu thốn.

Nhưng chính trong hoàn cảnh ấy, nghệ thuật của Huỳnh Văn Gấm tìm được một hướng đi mới.

Ông quan tâm đến:

người dân.

người chiến sĩ.

những người cán bộ cách mạng.

những sự kiện của đất nước.

Ông không muốn nghệ thuật chỉ mô tả cái đẹp bên ngoài.

Ông muốn tranh của mình kể được câu chuyện của một dân tộc đang chiến đấu.

Những năm kháng chiến ở Nam Bộ đã trở thành một phần quan trọng trong hành trình nghệ thuật của ông.

Đó cũng là thời kỳ hình thành rõ nét quan niệm của Huỳnh Văn Gấm về người nghệ sĩ.

Người nghệ sĩ không đứng ngoài cuộc sống.

Họ phải đi vào cuộc sống.

Quan sát.

Sống cùng nhân dân.

Và ghi lại những gì đang diễn ra.

5

Chú thích ảnh: Tư liệu về Nam Bộ trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp, dùng để tái hiện bối cảnh lịch sử mà Huỳnh Văn Gấm hoạt động. Nguồn: TTXVN, Trung tâm Lưu trữ quốc gia và các bảo tàng. Ảnh không khẳng định Huỳnh Văn Gấm xuất hiện trong các hình ảnh trên.

Phần 3: Nghệ thuật giữa những ngày kháng chiến

Trong chiến tranh, một bức tranh không thể thay thế một khẩu súng.

Nhưng một bức tranh có thể làm được một điều khác:

giữ lại hình ảnh của con người trong cuộc chiến.

Huỳnh Văn Gấm hiểu điều đó.

Ông sáng tác trong điều kiện thiếu thốn.

Những chất liệu và dụng cụ hội họa không phải lúc nào cũng có đủ.

Nhưng ông vẫn tìm cách làm việc.

Ông ghi chép.

Ông ký họa.

Ông quan sát.

Và từ những trải nghiệm ấy, ông từng bước xây dựng một ngôn ngữ hội họa gắn với lịch sử và cách mạng.

Những người dân Nam Bộ xuất hiện trong tác phẩm của ông không phải những hình tượng xa lạ.

Đó là những con người ông từng gặp.

Những người sống trong chiến tranh.

Những người phải rời nhà.

Những người tham gia kháng chiến.

Những người chịu đựng mất mát.

Và những người vẫn tiếp tục sống.

Chính vì thế, tranh Huỳnh Văn Gấm thường có một đặc điểm:

con người luôn ở trung tâm.

Không phải chiến tranh tự thân.

Mà là con người trong chiến tranh.

Không phải lịch sử khô cứng.

Mà là lịch sử được nhìn qua số phận con người.

Chú thích ảnh: Một số tác phẩm của Huỳnh Văn Gấm về đề tài cách mạng và kháng chiến. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và các bộ sưu tập mỹ thuật. Ảnh tác phẩm được dùng để minh họa trực tiếp cho phần nội dung.

Phần 4: “Nam Bộ Thành đồng” – một bức tranh mang cả lịch sử vào khung vải

Một trong những tác phẩm quan trọng nhất gắn với tên tuổi Huỳnh Văn Gấm là “Nam Bộ Thành đồng”.

Đây không chỉ là một bức tranh về chiến tranh.

Nó là một tác phẩm thể hiện hình tượng người dân Nam Bộ trong cuộc kháng chiến.

Trong tác phẩm, con người hiện lên với sự mạnh mẽ và quyết tâm.

Đằng sau họ là một vùng đất đang chiến đấu.

Một vùng đất mà lịch sử đã gọi bằng hai chữ:

“Thành đồng”.

Tên gọi ấy gắn với hình ảnh Nam Bộ kiên cường trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Huỳnh Văn Gấm đã đưa tinh thần ấy vào hội họa.

Ông không chỉ vẽ một trận đánh.

Ông xây dựng một hình tượng tập thể.

Người dân.

Người chiến sĩ.

Những con người bình thường nhưng cùng đứng lên trước một thử thách lịch sử.

Đó chính là điểm quan trọng trong nghệ thuật của ông.

Nhân vật trong tranh không chỉ đại diện cho chính mình.

Họ đại diện cho một thế hệ.

Chú thích ảnh: “Nam Bộ Thành đồng” – tác phẩm tiêu biểu của Huỳnh Văn Gấm. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và các tư liệu mỹ thuật. Đây là ảnh trực tiếp của tác phẩm, không phải ảnh tư liệu chiến trường.

Phần 5: Người họa sĩ nhìn cuộc kháng chiến từ phía nhân dân

Điểm đáng chú ý ở Huỳnh Văn Gấm là ông không chỉ quan tâm đến những nhân vật nổi tiếng.

Ông hướng ngòi bút về những con người bình thường.

Đó là một quan niệm rất quan trọng đối với mỹ thuật cách mạng.

Lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người đứng trên bục diễn thuyết.

Lịch sử còn được làm nên bởi:

Người nông dân.

Người mẹ.

Người phụ nữ.

Người chiến sĩ.

Người dân công.

Người giao liên.

Người cán bộ cơ sở.

Những con người có thể không bao giờ xuất hiện trong sách sử với một dòng tiểu sử dài.

Nhưng họ đã góp phần làm nên lịch sử.

Huỳnh Văn Gấm muốn đưa họ vào tranh.

Để những người vô danh cũng có một vị trí trong ký ức của dân tộc.

Và đó là lý do tranh của ông có một giá trị đặc biệt.

Nó không chỉ kể về những sự kiện.

Nó lưu giữ hình ảnh con người.

Chú thích ảnh: Một số tác phẩm của Huỳnh Văn Gấm về người dân, người phụ nữ và người chiến sĩ. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và các bộ sưu tập nghệ thuật.

Phần 6: Từ chiến khu đến những bức tranh lịch sử

Sau Hiệp định Genève năm 1954, đất nước tạm thời bị chia cắt.

Huỳnh Văn Gấm tập kết ra miền Bắc và tiếp tục hoạt động trong lĩnh vực mỹ thuật.

Ông tham gia công tác quản lý và xây dựng đời sống mỹ thuật.

Đây là giai đoạn ông không còn chỉ là một họa sĩ sáng tác.

Ông trở thành một người hoạt động tích cực trong nền mỹ thuật cách mạng.

Ông tham gia lãnh đạo Hội Mỹ thuật Việt Nam và có vai trò trong việc xây dựng đời sống nghệ thuật.

Nhưng điều đáng chú ý là dù làm công tác quản lý, ông vẫn tiếp tục vẽ.

Những đề tài lịch sử, cách mạng và con người vẫn là mạch lớn trong sáng tác của ông.

Ông tìm đến những sự kiện có ý nghĩa đối với dân tộc.

Tìm đến những con người đã hy sinh.

Tìm đến những thời khắc mà lịch sử Việt Nam phải trả giá bằng rất nhiều máu và nước mắt.

Với ông, hội họa có thể giúp thế hệ sau nhìn thấy lịch sử bằng cảm xúc.

Một cuốn sách có thể kể:

“Ngày ấy đã xảy ra một trận đánh.”

Nhưng một bức tranh có thể khiến người xem nhìn thấy:

Một người mẹ.

Một người lính.

Một đứa trẻ.

Một ánh mắt.

Một khoảnh khắc.

Và từ đó, lịch sử trở nên gần gũi hơn.

Chú thích ảnh: Các tác phẩm lịch sử và cách mạng của Huỳnh Văn Gấm. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ảnh tác phẩm dùng để minh họa trực tiếp cho giai đoạn sáng tác sau 1954.

Phần 7: Một nghệ sĩ đứng giữa hai cuộc kháng chiến

Cuộc đời Huỳnh Văn Gấm trải qua cả hai cuộc kháng chiến lớn của dân tộc trong thế kỷ XX.

Ông trưởng thành trong những năm đất nước đấu tranh giành độc lập.

Ông trực tiếp tham gia kháng chiến chống Pháp.

Sau năm 1954, ông tiếp tục hoạt động nghệ thuật trong bối cảnh đất nước bị chia cắt.

Và trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, ông tiếp tục sáng tác những tác phẩm về cách mạng, đất nước và con người.

Vì vậy, khi nhìn vào sự nghiệp của ông, có thể thấy một đường dây xuyên suốt:

lịch sử Việt Nam – con người Việt Nam – cách mạng Việt Nam.

Ông không thay đổi đối tượng quan tâm dù thời gian thay đổi.

Những năm 1940 là người dân Nam Bộ.

Những năm 1950 là cuộc kháng chiến và xây dựng đất nước.

Những năm sau đó là cuộc đấu tranh thống nhất đất nước.

Mỗi giai đoạn có những nhân vật và sự kiện khác nhau.

Nhưng trong tranh của Huỳnh Văn Gấm, con người vẫn là trung tâm.

Đó là người lính.

Là người mẹ.

Là người lao động.

Là những con người bình thường đang đứng trước những biến động lớn của lịch sử.

Chú thích ảnh: Tác phẩm của Huỳnh Văn Gấm về đề tài cách mạng và kháng chiến trong các giai đoạn khác nhau. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và tư liệu mỹ thuật.

Phần 8: Người họa sĩ và những nhân vật lịch sử

Một mảng sáng tác quan trọng của Huỳnh Văn Gấm là tranh về các nhân vật lịch sử và lãnh tụ cách mạng.

Trong đó có những tác phẩm về Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Một trong những tác phẩm nổi tiếng là “Võ Thị Sáu”.

Đây là hình tượng người nữ chiến sĩ cách mạng đã trở thành biểu tượng của tuổi trẻ Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Huỳnh Văn Gấm không chỉ muốn kể lại một con người.

Ông muốn tạo ra một hình tượng có sức sống lâu dài.

Một cô gái trẻ đứng trước cái chết nhưng không khuất phục.

Một con người rất trẻ nhưng mang trong mình một ý chí lớn.

Qua hội họa, câu chuyện về Võ Thị Sáu được chuyển từ những dòng tiểu sử thành một hình ảnh có sức lay động.

Đó là một trong những đóng góp quan trọng của mỹ thuật lịch sử:

làm cho nhân vật lịch sử trở nên gần với cảm xúc của người xem.

Chú thích ảnh: Tác phẩm “Võ Thị Sáu” của Huỳnh Văn Gấm. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và các tư liệu mỹ thuật. Đây là ảnh tác phẩm, không phải ảnh tư liệu về Võ Thị Sáu.

Phần 9: Người họa sĩ không để lịch sử nằm yên trong sách

Có một điều rất đáng trân trọng ở Huỳnh Văn Gấm.

Ông hiểu rằng lịch sử nếu chỉ nằm trong sách sẽ dễ trở thành những con số.

Nhưng đằng sau mỗi con số là con người.

Và hội họa có thể trả lại gương mặt con người cho lịch sử.

Một bức tranh có thể khiến người xem dừng lại.

Nhìn lâu hơn.

Và tự hỏi:

Người này là ai?

Họ đã sống thế nào?

Họ đã hy sinh điều gì?

Vì sao một cô gái trẻ lại đứng trước cái chết?

Vì sao một người mẹ lại tiễn con ra trận?

Vì sao một người nông dân lại cầm súng?

Vì sao một thế hệ phải sống giữa chiến tranh?

Những câu hỏi ấy chính là cầu nối giữa người hôm nay và người của quá khứ.

Huỳnh Văn Gấm đã dành phần lớn cuộc đời nghệ thuật để xây dựng những cây cầu như vậy.

Ông không chỉ vẽ tranh.

Ông kể lịch sử bằng hình ảnh.

Chú thích ảnh: Một số tác phẩm lịch sử của Huỳnh Văn Gấm được lưu giữ/trưng bày tại các bộ sưu tập mỹ thuật. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Phần 10: Di sản của một người nghệ sĩ – không chỉ là những bức tranh

Huỳnh Văn Gấm còn có một vai trò quan trọng trong đời sống mỹ thuật Việt Nam sau năm 1954.

Ông tham gia công tác quản lý, tổ chức và xây dựng nền mỹ thuật cách mạng.

Điều đó có nghĩa ông không chỉ tạo ra tác phẩm.

Ông còn góp phần tạo ra môi trường để những nghệ sĩ khác sáng tác.

Một nền nghệ thuật muốn phát triển cần cả hai:

người sáng tác

và

người xây dựng nền tảng.

Huỳnh Văn Gấm đảm nhận cả hai vai trò.

Ông sáng tác.

Ông tổ chức.

Ông tham gia các hoạt động của Hội Mỹ thuật.

Ông góp phần đưa mỹ thuật Việt Nam bước vào một giai đoạn mới.

Nhìn lại cuộc đời ông, có thể thấy một hành trình rất dài:

Từ một sinh viên mỹ thuật.

Đến người nghệ sĩ trong kháng chiến.

Đến họa sĩ chuyên sáng tác tranh lịch sử, cách mạng.

Đến người hoạt động trong đời sống mỹ thuật quốc gia.

Một cuộc đời gắn chặt với những biến động lớn của đất nước.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Huỳnh Văn Gấm trong hoạt động mỹ thuật và các sự kiện nghệ thuật. Nguồn: Hội Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và báo chí. Không gán người trong ảnh là Huỳnh Văn Gấm nếu nguồn ảnh không xác nhận.

Lời kết: Những bức tranh giữ lại ký ức của một thế hệ

Có những người đi qua chiến tranh bằng khẩu súng.

Có những người đi qua chiến tranh bằng những trang báo.

Có người bằng những bài thơ.

Và có những người đi qua chiến tranh bằng những bức tranh.

Huỳnh Văn Gấm là một trong số đó.

Ông đã sống qua những năm tháng mà đất nước liên tục đứng trước những thử thách lớn.

Từ Nam Bộ kháng chiến.

Đến những năm chống Pháp.

Từ ngày đất nước tạm thời chia cắt.

Đến cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Và trong suốt hành trình ấy, ông vẫn cầm bút.

Ông vẽ người dân.

Vẽ người lính.

Vẽ những người phụ nữ.

Vẽ những nhân vật lịch sử.

Vẽ những khoảnh khắc của cách mạng.

Nhưng đằng sau tất cả những đề tài ấy vẫn là một điều:

con người Việt Nam.

Có thể hôm nay chúng ta không còn sống trong những năm tháng mà Huỳnh Văn Gấm đã sống.

Chúng ta không biết hết những con đường ông từng đi.

Không nghe được tiếng súng mà ông từng nghe.

Không nhìn thấy những con người mà ông từng gặp.

Nhưng chúng ta vẫn có thể nhìn thấy họ qua tranh.

Một khuôn mặt.

Một dáng đứng.

Một ánh mắt.

Một người mẹ.

Một cô gái.

Một người lính.

Một người dân Nam Bộ.

Và từ những hình ảnh ấy, lịch sử trở nên gần hơn.

Không còn chỉ là những dòng chữ trong sách.

Mà là những con người bằng xương bằng thịt.

Những người đã từng có tuổi trẻ.

Có gia đình.

Có những ước mơ riêng.

Nhưng khi đất nước cần, họ đã bước vào cuộc chiến.

Huỳnh Văn Gấm không chỉ ghi lại họ.

Ông còn giúp trao cho họ một vị trí trong ký ức của các thế hệ sau.

Đó là giá trị lớn của một người nghệ sĩ.

Và cũng là lý do chúng ta cần biết ơn những người như ông.

Bởi nếu không có những người cầm bút, cầm máy ảnh, cầm cọ trong những năm tháng ấy, có thể rất nhiều gương mặt của một thời đại sẽ chỉ còn lại trong ký ức của những người đã sống cùng họ.

Nhưng hôm nay, chúng ta vẫn có thể nhìn thấy.

Vẫn có thể nhớ.

Vẫn có thể kể lại.

Và từ đó hiểu hơn rằng:

Hòa bình không chỉ được xây bằng những trận thắng.

Nó được xây bằng tuổi trẻ của hàng triệu con người.

Bằng sự hy sinh của những người lính.

Bằng sức chịu đựng của những người mẹ.

Bằng những năm tháng gian khổ của nhân dân.

Và bằng cả những người nghệ sĩ đã dành tài năng của mình để ghi lại một thời đại.

Huỳnh Văn Gấm đã chọn đứng về phía những con người ấy.

Ông dùng hội họa để kể câu chuyện của họ.

Và những bức tranh của ông, vì thế, không chỉ thuộc về lịch sử mỹ thuật.

Chúng thuộc về ký ức của dân tộc.

Chú thích ảnh: Chân dung Huỳnh Văn Gấm và hai tác phẩm tiêu biểu gắn với tên tuổi ông. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và các tư liệu mỹ thuật. Ảnh tác phẩm là ảnh thật của tác phẩm được lưu giữ trong các bộ sưu tập, không phải ảnh dựng lại sự kiện lịch sử.