KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC DÂN PHÁP XÂM LƯỢC (1946 - 1952)

Cuối năm 1946, thực dân Pháp bắt đầu đánh chiếm Than Uyên. Hồ Bốn là một trong những địa phương bị thực dân Pháp chiếm đóng hoàn toàn. Thực dân Pháp ra sức lập ngụy quyền, bắt thanh niên các dân tộc đi lính và mở rộng phạm vi chiếm đóng.

Thực hiện chủ trương của tỉnh, nhiều đội du kích ở các địa phương trước cách mạng tháng Tám năm 1945 được củng cố thêm về tổ chức, số lượng, trang bị vũ khí. Ở các địa bàn vùng cao, vùng có đông đồng bào các dân tộc thiểu số; đặc biệt là những nơi địch tạm chiếm, tỉnh cho chủ trương thành lập các đội du kích. Trên địa bàn Mù Cang Chải các đội du kích Khau Phạ, Chế Tạo, Lao Chải lần lượt được thành lập, đây là lực lượng nòng cốt bảo vệ chính quyền địa phương, bảo vệ nhân dân. Trước sự uy hiếp của địch đối với vùng tự do của ta, Bộ Tư lệnh Khu 10 quyết định mở mặt trận Tây Tiến nhằm mục đích ngăn chặn quân Pháp đánh vào vùng tự do của ta, thu hẹp phạm vi chiếm đóng của chúng. Đầu tháng 11/1947 Tỉnh uỷ Yên Bái thành lập nhiều tổ công tác và đội võ trang tuyên truyền về các vùng tạm chiếm hoạt động xây dựng cơ sở, phát động phong trào du kích và có tác dụng tích cực đến Than Uyên trong đó có xã Hồ Bốn. Tháng 5/1949 Bộ tư lệnh quyết định đánh mạnh ở Tây Bắc để mở rộng căn cứ địa, phá thế uy hiếp của địch đối với Việt Bắc. Một bộ phận của Đại đội 520 do đồng chí Kim Sơn chỉ huy đã phối hợp với đội du kích Khau Phạ, Khao Mang...cùng với Nhân dân các xã tiến hành bao vây, làm cho chúng mất liên lạc, thiếu lương thực, buộc chúng phải rút về Than Uyên.

Đầu năm 1950, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra chỉ thị mở chiến dịch Tây Bắc (đặt tên là chiến dịch Lê Hồng Phong màn I). Mục đích của chiến dịch là làm tan rã khối ngụy binh, tiêu diệt một số vị trí địch, giải phóng một phần đất đai bị giặc chiếm đóng. Ngày 08/02/1950, chiến dịch Lê Hồng Phong mở màn, với hai hướng tấn công địch ở Phố Lu và đồn Nghĩa Đô, đến tháng 3/1950 màn I chiến dịch Lê Hồng Phong kết thúc, bộ đội chủ lực rút ra ngoài để củng cố. Trước tình hình đó, ngày 23/3/1950 Tỉnh uỷ Yên Bái mở hội nghị bàn biện pháp chống địch càn quét. Đồng thời lúc này Bộ tư lệnh mặt trận Tây Bắc quyết định điều đại đội 520 và đại đội 96 tấn công lên Bình Lư, lực lượng du kích và Nhân dân các dân tộc huyện Than Uyên lại cùng kề vai, sát cánh cùng bộ đội đánh giặc, nổi bật là các trận phục kích của ta đánh địch ở Hồ Bốn và Mường Kim làm tiêu hao lực lượng địch. Nhân dân rút vào rừng vừa làm lán để sản xuất vừa nuôi dấu cán bộ, tiếp tục xây dựng cơ sở (gia đình nuôi dấu cán bộ, bộ đội tiêu biểu như gia đình ông Cứ A Câu, ông Vừ A Hủ, Bà Giàng Thị Sông và hô ông Sùng A Vàng bản Páo Lầu xã Hồ Bốn)

Tháng 11/1950 chiến dịch Lê Hồng Phong màn II liên tiếp giành thắng lợi, giải phóng tỉnh Lào Cai, thực dân Pháp hoảng sợ tập trung quân dồn về đồng bằng Nghĩa Lộ, Than Uyên...chúng tăng cường quân nhằm cố thủ với mục đích giữ bằng được hai vựa thóc lớn là Mường Lò (Văn Chấn) và Mường Than (Than Uyên). Chúng còn dùng chính sách “chia để trị”, chia rẽ người dân tộc này với dân tộc khác, chúng huy động người Thái từ Sơn La, Lai Châu sang để đàn áp, đốt nhà, chém người Mông ở Mồ Dề, Kim Nọi. Chế Cu Nha...chúng tổ chức gắn mề đay nhằm cổ vũ tinh thần cho bọn ngụy binh, tay sai và phản động, chúng tiếp tục khủng bố càn quét, tăng cường dồn dân, bắt lính, xây dựng đồn bốt ở Kim Nọi, Lao Chải...làm căn cứ nhằm mở đường dây tăng cường cho lực lượng địch hậu. Trước âm mưu thủ đoạn nham hiểm của địch, Tỉnh uỷ Yên Bái đã đề ra chủ trương cho các vùng tạm chiếm: Tăng cường xây dựng cơ sở chính trị, đẩy mạnh ngụy vận, tổ chức chiến tranh du kích, quấy rối, tiêu hao nhiều sinh lực địch.

Tháng 9/1951, Bộ tư lệnh mở chiến dịch Lý Thường Kiệt nhằm vừa tiêu hao sinh lực địch, vừa tạo đà cho chiến tranh du kích phát triển, củng cố cơ sở vùng địch hậu. Chiến dịch Lý Thường Kiệt đã tạo điều kiện cho các cơ sở được nối liền và phục hồi nhanh chóng, hoạt động khá hiệu quả, du kích vùng tạm chiếm đã phối hợp với bộ đội mở nhiều trận đánh lớn tiêu diệt cả đại đội số 6 và tiểu đoàn Thái số 2 bị ta diệt gọn. Chiến dịch Lý Thường Kiệt kết thúc ngày 01/11/1951, sau đó bộ đội chủ lực rút khỏi Than Uyên, quân Pháp và bọn tay sai lại tái chiếm.

Tháng 12/1951, chúng tổ chức nhiều đợt càn quét xuống Than Uyên, chúng huy động 300 quân càn xuống Kim Nọi, đồng bào Mông ở Thanh Uyên nói chung, đồng bào Mông xã Hồ Bốn nói riêng sau thời gian vượt qua nhiều thử thách ác liệt qua các trận càn quét của địch, nay đã được củng cố, được bộ đội kề vai sát cánh, lực lượng du kích cũng được trưởng thành và có thêm kinh nghiệm trong chiến đấu, đã cùng với bộ đội tổ chức nhiều trận phục kích chống càn đạt hiệu quả cao, một số tề ngụy bị trừng trị, bị cảnh cáo đã hoảng sợ không dám hung hăng chống phá cách mạng.

Tháng 10/1952, Bộ tổng tư lệnh mở chiến dịch Tây Bắc giải phóng phân khu Nghĩa Lộ và các tiểu khu Than Uyên... Trong 2 ngày 17, 18 tháng 10 năm 1952, Đại đoàn 308 đã tấn công trung tâm phân khu Nghĩa Lộ, khiến chúng thất bại thảm hại và tìm đường tháo chạy, Văn Chấn, Nghĩa Lộ hoàn toàn được giải phóng. Ngày 15/10/1952, Than Uyên được giải phóng.

Chiến dịch Tây Bắc thắng lợi có một ý nghĩa vô cùng quan trọng, không những giải phóng một vùng chiến lược, mở thông cánh cửa sang phòng tuyến sông Đà. Âm mưu chia rẽ đoàn kết giữa các dân tộc đã bị phá sản hoàn toàn, Than Uyên hoàn toàn giải phóng khỏi ách chiếm đóng của thực dân Pháp, người dân đã lần lượt trở về bắt đầu xây dựng lại bản làng, quê hương.