Khi chiến tranh diễn ra trong im lặng

Giữa một thành phố luôn bị theo dõi và kiểm soát, việc giữ được một thân phận bí mật đã khó, thực hiện nhiệm vụ cách mạng trong thời gian dài còn khó hơn. Thế nhưng, Trần Văn Lai đã làm được điều đó bằng sự bình tĩnh, mưu trí và lòng quả cảm. Dưới cái tên Mai Hồng Quế, ông đã sống và hoạt động nhiều năm ngay giữa lòng Sài Gòn.

Trần Văn Lai, bí danh Năm U.Som, tự Mai Hồng Quế, sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, TP Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông là cán bộ cấp Tiểu đoàn, C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Nhiệm vụ của ông là hoạt động trong lòng địch, tiếp cận những cơ quan quan trọng của chính quyền Sài Gòn và Mỹ để thu thập tin tức, tài liệu, trinh sát mục tiêu, đồng thời xây dựng cơ sở cách mạng và tạo điều kiện cho cán bộ của ta hoạt động an toàn trong nội thành.

Theo chỉ đạo của Tư lệnh Trần Hải Phụng, ông phải thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng đối với một chiến sĩ hoạt động bí mật. Chỉ cần một sơ suất nhỏ, thân phận thật có thể bị bại lộ.

Trần Văn Lai lấy tên giao dịch Mai Hồng Quế, đóng vai nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập. Ông đồng thời được bố trí làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Nhờ công việc này, ông có điều kiện tiếp cận nhiều tài liệu liên quan đến các công trình quan trọng.

Một trong những tài liệu giá trị nhất mà ông thu thập được là bản đồ toàn bộ hệ thống cống ngầm của TP Sài Gòn. Đây là nguồn thông tin có ý nghĩa đối với lực lượng biệt động, bởi hệ thống cống ngầm có thể trở thành đường di chuyển, nơi trú ẩn và tiếp cận mục tiêu.

Để đưa bản đồ ra ngoài, ông cắt thành nhiều mảnh nhỏ, đánh ký hiệu thứ tự rồi khéo léo ngụy trang dưới đệm xe và bánh xe sơ cua. Chiếc ô-tô bốn chỗ màu trắng, biển số EL-6899, mang danh nghĩa phương tiện của nhà thầu Dinh Độc Lập, được sử dụng để vận chuyển tài liệu.

Không chỉ thu thập thông tin, Trần Văn Lai còn trực tiếp chuẩn bị các căn cứ bí mật cho lực lượng biệt động.

Từ năm 1962, ông bán hai căn biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố trên đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3. Tại đây, ông một mình đào và xây dựng hầm bí mật. Hàng chục tấn đất đá phải được đưa ra khỏi hầm mà không để đối phương phát hiện.

Sau khi hoàn thành, ông tự lái ba chuyến ô-tô vận chuyển vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được bảo quản trong hầm, phục vụ Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, ông tiếp tục tìm căn nhà số 42/82 Nguyễn Văn Thành, Bà Chiểu để xây dựng một hầm nổi làm căn cứ mật dự bị cho Sở Chỉ huy.

Sau Tết Mậu Thân, hoạt động của biệt động bị đối phương phát hiện. Trần Văn Lai cũng bị lộ. Chính quyền Việt Nam cộng hòa truy bắt ông và treo thưởng hai triệu đồng cho việc bắt giữ nhà tư sản Mai Hồng Quế. Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu.

Theo lệnh của tổ chức, ông lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Những năm tháng hoạt động của Trần Văn Lai là minh chứng cho sự hy sinh thầm lặng của những chiến sĩ biệt động. Họ không có một chiến trường rõ ràng, không thể công khai danh tính và luôn phải đối mặt với nguy cơ bị phát hiện. Nhưng bằng sự gan dạ và mưu trí, ông đã hoàn thành những nhiệm vụ đặc biệt, góp phần vào cuộc đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước.