Khi cuộc sống là vỏ bọc chiến tranh

Có những người đi qua chiến tranh bằng tiếng súng, bằng những trận đánh trực diện. Nhưng cũng có những người âm thầm chiến đấu giữa lòng địch, sống một cuộc đời tưởng như bình thường nhưng từng ngày đối diện với hiểm nguy. Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Lai là một người như thế. Với vỏ bọc của một nhà thầu khoán, ông đã hoạt động ngay giữa trung tâm Sài Gòn, xây dựng cơ sở, cất giấu vũ khí và thu thập những tài liệu đặc biệt quan trọng phục vụ cách mạng.

Nếu có dịp đến Bảo tàng tỉnh Thái Bình, khách tham quan có thể bắt gặp một hiện vật đặc biệt: chiếc ô-tô bốn chỗ màu trắng, mang biển số EL-6899. Đây là chiếc xe từng được Trần Văn Lai sử dụng trong những năm hoạt động tại Sài Gòn - Gia Định. Đằng sau vẻ ngoài bình thường của chiếc xe là một câu chuyện về sự gan dạ, mưu trí và khả năng hoạt động bí mật của một người con quê lúa.

Trần Văn Lai, bí danh Năm U.Som, tự Mai Hồng Quế, sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông là cán bộ cấp Tiểu đoàn, C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Nhiệm vụ của ông là hoạt động ngay trong nội thành, nơi các cơ quan đầu não của chính quyền Sài Gòn và cơ quan Mỹ tập trung dày đặc.

Theo chỉ đạo của đồng chí Trần Hải Phụng, ông phải thực hiện phương châm “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Vì vậy, Trần Văn Lai xây dựng cho mình một thân phận hợp pháp, trở thành nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập, giao dịch dưới tên Mai Hồng Quế. Đồng thời, ông còn được bố trí làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ.

Công việc tưởng như dân sự ấy lại trở thành vỏ bọc để ông tiếp cận những thông tin quan trọng. Từ đây, Trần Văn Lai thu thập được các bản đồ, tài liệu, họa tiết thiết kế liên quan đến những công trình quan trọng của chính quyền Sài Gòn. Đặc biệt, ông lấy được bản đồ hệ thống đường cống ngầm của thành phố Sài Gòn. Bản đồ được cắt thành nhiều mảnh, đánh dấu thứ tự rồi bí mật ngụy trang dưới đệm xe và bánh xe sơ cua để vận chuyển ra ngoài.

Những tài liệu ấy có ý nghĩa đặc biệt đối với hoạt động của biệt động. Hệ thống cống ngầm giúp lực lượng cách mạng có thêm đường luồn lách, trú ẩn và tiếp cận mục tiêu. Trong những trận đánh từ trước Tết Mậu Thân 1968 cho đến năm 1975, những thông tin này tiếp tục được sử dụng mà phía đối phương không phát hiện được nguồn gốc.

Không chỉ thu thập thông tin, Trần Văn Lai còn trực tiếp xây dựng những căn cứ bí mật. Từ năm 1962, trước yêu cầu phải có địa điểm để ém quân, cất giấu vũ khí và chuẩn bị tiến công vào các cơ quan đầu não, ông đã bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố trên đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3.

Tại đây, ông tự mình đào và xây dựng hầm bí mật, vận chuyển hàng chục tấn đất đá ra ngoài mà không để địch phát hiện. Sau đó, ông lái ô-tô thực hiện ba chuyến vận chuyển vũ khí về hầm, bí mật cất giấu hơn 2,5 tấn vũ khí phục vụ Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Sau cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân, hoạt động của biệt động bị đối phương phát hiện. Trần Văn Lai cũng bị lộ và bị truy bắt gắt gao, chính quyền Việt Nam Cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng cho việc bắt ông. Phần lớn tài sản bị tịch thu, ông được tổ chức đưa về quê vợ ở Quảng Ngãi tiếp tục hoạt động.

Cuộc đời Trần Văn Lai cho thấy chiến đấu không chỉ diễn ra trên chiến trường. Có những trận chiến được thực hiện trong im lặng, bằng trí tuệ, lòng kiên định và sự gan dạ. Chiếc xe màu trắng tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình hôm nay vì thế không đơn thuần là một hiện vật lịch sử, mà còn gợi nhớ về một người con đã dành những năm tháng tuổi trẻ cho cuộc đấu tranh giành độc lập, tự do của Tổ quốc.