Khi mỗi hành động đều là sinh tử

Trước khi những trận đánh lớn diễn ra, phía sau chiến trường luôn có những con người âm thầm chuẩn bị từng khẩu súng, từng căn cứ, từng tuyến đường và từng thông tin. Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 tại Sài Gòn, Trần Văn Lai là một trong những người đã góp phần chuẩn bị những điều kiện quan trọng từ nhiều năm trước.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong thời gian hoạt động tại Sài Gòn - Gia Định, ông mang tên Mai Hồng Quế, bí danh Năm U.Som và là cán bộ thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Công việc của ông diễn ra trong một môi trường đặc biệt nguy hiểm. Ông phải hoạt động ngay giữa nội thành, nơi các cơ quan đầu não của chính quyền Sài Gòn và lực lượng Mỹ được bảo vệ nghiêm ngặt. Để tồn tại, Trần Văn Lai xây dựng thân phận một nhà thầu khoán.

Dưới tên Mai Hồng Quế, ông có thể đi lại hợp pháp, ra vào Dinh Độc Lập và làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Đây chính là điều kiện để ông thu thập thông tin và trinh sát các mục tiêu quan trọng.

Một trong những tài liệu có giá trị mà ông lấy được là bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn. Bản đồ được cắt thành nhiều mảnh, đánh ký hiệu và giấu trong xe để vận chuyển ra ngoài. Những thông tin này giúp lực lượng cách mạng có thêm hiểu biết về hệ thống đường ngầm dưới thành phố.

Song song với công tác trinh sát, Trần Văn Lai chuẩn bị các kho vũ khí và căn cứ bí mật. Từ năm 1962, ông bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố trên đường Nguyễn Đình Chiểu.

Tại đây, ông trực tiếp đào hầm. Hàng chục tấn đất đá được đưa ra ngoài mà không để đối phương phát hiện. Công việc kéo dài trong âm thầm, trong khi cuộc sống bên trên vẫn diễn ra như bình thường.

Sau đó, ông tự lái ô-tô thực hiện ba chuyến vận chuyển vũ khí về hầm. Hơn 2,5 tấn vũ khí được cất giấu an toàn, chuẩn bị phục vụ cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, Trần Văn Lai tiếp tục được giao nhiệm vụ xây dựng một căn cứ mật dự bị tại khu vực Bà Chiểu. Căn hầm nổi tại đây được chuẩn bị cho Sở Chỉ huy trong trường hợp cần thiết.

Những công việc của ông cho thấy một trận đánh không chỉ được chuẩn bị bằng lực lượng trên chiến trường. Đằng sau đó là cả một hệ thống hậu cần, căn cứ, thông tin và phương án bảo đảm an toàn. Trần Văn Lai đã dành nhiều năm để xây dựng những điều kiện ấy ngay trong lòng thành phố.

Chiếc ô-tô bốn chỗ màu trắng, biển số EL-6899 hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình cũng là một phần trong câu chuyện đó. Nó từng được sử dụng để di chuyển và vận chuyển những thứ cần thiết dưới lớp vỏ của một nhà thầu khoán.

Sau Tết Mậu Thân, hệ thống hoạt động của biệt động bị đối phương phát hiện. Trần Văn Lai bị lộ và bị truy bắt. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng cho việc bắt ông, đồng thời tịch thu phần lớn tài sản. Ông được lệnh lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Sau chiến tranh, những đóng góp của Trần Văn Lai dần được ghi nhận. Năm 2015, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Từ những căn hầm nằm dưới lòng thành phố đến chiếc xe từng lăn bánh trên những con đường Sài Gòn, mỗi dấu tích đều kể lại một phần câu chuyện về những người đã chuẩn bị cho ngày lịch sử. Trần Văn Lai không trực tiếp xuất hiện trong những hình ảnh nổi tiếng của Tết Mậu Thân, nhưng những việc ông âm thầm thực hiện đã góp phần tạo nên sức mạnh cho lực lượng biệt động trong thời khắc đặc biệt của cuộc chiến.