Khi nguy hiểm ở ngay bên cạnh

Giữa một thành phố đông đúc và được kiểm soát chặt chẽ, việc đào một căn hầm bí mật đã là điều không dễ dàng. Nhưng có một người đã âm thầm đào hầm, vận chuyển hàng chục tấn đất đá và đưa hơn 2,5 tấn vũ khí vào cất giấu ngay giữa Sài Gòn mà đối phương không hề hay biết. Người đó là Trần Văn Lai, một cán bộ biệt động quê Thái Bình.

Câu chuyện về ông hôm nay vẫn được nhắc lại qua những tư liệu và hiện vật tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình. Trong số đó có chiếc ô-tô bốn chỗ màu trắng, biển số EL-6899, từng được ông sử dụng khi hoạt động trong nội thành Sài Gòn - Gia Định từ những năm 1963 đến 1968.

Trần Văn Lai, tự Mai Hồng Quế, bí danh Năm U.Som, sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, ông là cán bộ cấp Tiểu đoàn, C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Ông được giao nhiệm vụ hoạt động hợp pháp trong lòng địch, xây dựng cơ sở cách mạng, trinh sát mục tiêu và thu thập tin tức.

Để có thể tồn tại lâu dài trong nội thành, ông phải tạo dựng một thân phận hoàn toàn hợp pháp. Theo chỉ đạo của Tư lệnh Quân khu Trần Hải Phụng, Trần Văn Lai thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Dưới tên Mai Hồng Quế, ông trở thành nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập, đồng thời làm việc tại cơ quan viện trợ U.S.O.M của Mỹ.

Nhờ công việc này, ông có thể tiếp cận những địa điểm quan trọng và thu thập nhiều thông tin phục vụ cách mạng. Trong số những tài liệu có được là bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn. Ông cắt bản đồ thành nhiều phần, đánh ký hiệu rồi giấu dưới đệm xe và bánh xe sơ cua để đưa ra ngoài.

Song song với nhiệm vụ trinh sát, Trần Văn Lai còn xây dựng các địa điểm bí mật phục vụ lực lượng biệt động. Từ năm 1962, khi tổ chức cần một nơi thuận lợi để ém quân và cất giấu vũ khí, ông đã chủ động bán hai biệt thự tại Phú Nhuận để mua liền ba căn nhà mặt phố trên đường Nguyễn Đình Chiểu, phường 5, quận 3.

Những căn nhà ấy bên ngoài không có gì khác biệt, nhưng phía dưới lại được biến thành nơi cất giấu bí mật. Trần Văn Lai tự mình đào hầm và đưa hàng chục tấn đất đá ra ngoài mà không bị phát hiện. Công việc chắc chắn đòi hỏi thời gian, sự kiên nhẫn và khả năng che giấu rất cao, bởi chỉ cần một dấu hiệu bất thường cũng có thể khiến căn cứ bị lộ.

Sau khi hoàn thành hầm, ông tự lái ô-tô thực hiện ba chuyến vận chuyển vũ khí. Hơn 2,5 tấn vũ khí được đưa về cất giấu an toàn, chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Năm 1966, ông tiếp tục được tổ chức giao nhiệm vụ tìm một căn nhà tại khu vực Bà Chiểu để xây dựng hầm nổi, làm căn cứ mật dự bị cho Sở Chỉ huy trong chiến dịch Mậu Thân.

Những căn hầm nằm giữa thành phố đã góp phần tạo nên thế đứng bí mật cho lực lượng biệt động. Từ đó, vũ khí được bảo quản, cán bộ có nơi trú ém và các hoạt động chuẩn bị cho những trận đánh quan trọng được triển khai.

Sau Tết Mậu Thân, đối phương phát hiện địa điểm xuất quân của lực lượng biệt động. Trần Văn Lai bị lộ và trở thành mục tiêu truy bắt. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng cho việc bắt ông. Phần lớn tài sản bị tịch thu, ông được lệnh lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Nhìn lại cuộc đời Trần Văn Lai, những căn hầm bí mật không chỉ là những công trình được đào dưới lòng đất. Đó còn là biểu tượng cho sự bền bỉ của những con người đã lựa chọn chiến đấu trong âm thầm. Giữa một thành phố đầy hiểm nguy, ông đã biến những căn nhà bình thường thành nơi góp phần chuẩn bị cho những trận đánh lớn, để rồi tên tuổi của ông trở thành một phần đáng nhớ trong lịch sử biệt động Sài Gòn.