KHI QUÂN PHÁP DÙNG CẢ ĐÀN ÁP LẪN MUA CHUỘC

Khi phong trào của Sùng Mí Chảng ngày càng lan rộng trên Cao nguyên đá, thực dân Pháp phải đối mặt với một lực lượng đặc biệt: những người dân bản địa chiến đấu ngay trên vùng núi mà họ đã sinh sống từ nhiều đời.

Quân Pháp có súng đạn và tổ chức quân sự. Nhưng nghĩa quân lại có một lợi thế mà đối phương khó có được: sự am hiểu địa hình và sự che chở của cộng đồng.

Từ căn cứ Tù Sán đến những vùng núi hiểm trở, nghĩa quân có thể dựa vào đường mòn, khe núi và các bản làng để di chuyển. Người dân biết đường, biết núi, có thể cung cấp tin tức và giúp đỡ những người tham gia phong trào. Trong một cuộc chiến như vậy, chỉ đưa quân vào đàn áp chưa chắc đã nhanh chóng dập tắt được cuộc nổi dậy.

Bởi thế, cùng với việc sử dụng lực lượng quân sự, chính quyền thực dân còn tìm cách đánh vào chính những mối quan hệ bên trong cộng đồng.

Các tư liệu còn lại về cuộc khởi nghĩa cho biết phía Pháp sử dụng chức tước, bổng lộc và hàng hóa để mua chuộc, lôi kéo những người có ảnh hưởng ở địa phương. Việc dựa vào lực lượng tại chỗ giúp bộ máy cai trị tìm hiểu tình hình trong các bản làng và từng bước cô lập những người chống đối.

Đây là một thủ đoạn đặc biệt nguy hiểm đối với nghĩa quân Sùng Mí Chảng.

Lực lượng của ông không phải một đội quân chính quy với hệ thống tổ chức và hậu cần chặt chẽ. Họ được hình thành từ những người dân ở nhiều bản làng, liên kết với nhau chủ yếu bằng uy tín của người thủ lĩnh, quan hệ cộng đồng và mục tiêu chung chống lại sự áp bức.

Vì thế, lòng tin là một trong những thứ gắn kết lực lượng.

Khi lòng tin ấy bị phá vỡ, những con đường từng giúp nghĩa quân đi lại cũng có thể bị đối phương biết đến. Những nơi từng là chỗ trú ẩn có thể không còn an toàn. Tin tức về hoạt động và nơi tập hợp của nghĩa quân có nguy cơ bị tiết lộ.

Sử liệu nghiên cứu về xã hội Hà Giang trước năm 1945 cũng nhắc đến việc đối phương cài cắm và mua chuộc trong quá trình đánh dẹp phong trào. Điều đó cho thấy cuộc đối đầu không chỉ diễn ra bằng súng đạn trên các sườn núi.

Một cuộc đấu tranh khác cũng đang diễn ra âm thầm hơn: cuộc đấu tranh giành thông tin và lòng tin của cộng đồng.

Ở một phía, Sùng Mí Chảng tìm cách tập hợp những người Mông đang cùng chịu cảnh áp bức, biến những nỗi bất bình riêng lẻ thành sức mạnh chung.

Ở phía bên kia, bộ máy cai trị tìm cách chia rẽ sức mạnh ấy, lôi kéo người có ảnh hưởng và làm cho nghĩa quân ngày càng khó phân biệt đâu là người có thể tin cậy.

Khi những biện pháp ấy được kết hợp với các cuộc tiến công quân sự, sức ép đối với nghĩa quân ngày càng lớn.

Phía trước là quân Pháp.

Phía sau là nguy cơ bị phát hiện, chia rẽ và cô lập.

Một lực lượng vốn đã thiếu thốn về vũ khí giờ đây còn phải đối mặt với sự bất ổn ngay trong mạng lưới đã giúp họ tồn tại và chiến đấu.

Trong ký ức địa phương về Sùng Mí Chảng, những câu chuyện về sự mua chuộc và phản bội vì thế được nhắc lại khá đậm nét. Tuy nhiên, qua hơn một thế kỷ truyền kể, nhiều chi tiết đã không còn đủ căn cứ để xác định chính xác từng người và từng sự việc.

Bởi vậy, điều cần ghi nhớ không phải là tìm một cá nhân hay dòng họ để quy trách nhiệm.

Điều đáng chú ý hơn là cách bộ máy thực dân sử dụng đồng thời nhiều biện pháp để làm suy yếu phong trào.

Khi không thể nhanh chóng khuất phục những người đang dựa vào núi đá để chống trả, họ vừa tiến hành đàn áp quân sự, vừa tác động vào những mối quan hệ xã hội ở địa phương. Chức tước, lợi ích vật chất, thông tin và sự chia rẽ trở thành những công cụ phục vụ cho việc đánh dẹp.

Đối với nghĩa quân Sùng Mí Chảng, đó là một cuộc chiến ngày càng không cân sức.

Những khẩu súng có thể nhìn thấy.

Những đoàn quân tiến vào núi có thể phát hiện từ xa.

Nhưng sự rạn vỡ của lòng tin lại khó nhận biết hơn nhiều.

Khi một phong trào được dựng lên từ sự đoàn kết của cộng đồng, phá vỡ sự đoàn kết ấy cũng chính là cách đánh vào nền tảng tồn tại của phong trào.

Vì vậy, câu chuyện về những năm cuối của cuộc khởi nghĩa Sùng Mí Chảng không chỉ là câu chuyện về những cuộc truy quét giữa núi đá Đồng Văn.

Đó còn là câu chuyện về một cuộc đấu tranh âm thầm giữa đoàn kết và chia rẽ, lòng tin và sự mua chuộc.

Nghĩa quân có thể dựa vào Tù Sán, Mã Pì Lèng, Lũng Pù hay những vùng núi hiểm trở để chống lại một đoàn quân tiến đến.

Nhưng khi đối phương tìm cách len vào chính những mối quan hệ giữa con người với con người, núi đá không còn đủ để che chở cho họ.

Đó là một trong những nguyên nhân khiến lực lượng nghĩa quân từng bước bị suy yếu trong quá trình thực dân Pháp tăng cường đàn áp cuộc khởi nghĩa.

Và cũng từ đây, cuộc đấu tranh do Sùng Mí Chảng lãnh đạo bước vào những ngày tháng khó khăn và quyết liệt nhất.