Khi trí tuệ chiến thắng súng đạn

Trong chiến tranh, một cái tên đôi khi không chỉ là cách xưng hô mà còn là một lớp vỏ bảo vệ cả một con người và một nhiệm vụ. Với Trần Văn Lai, cái tên Mai Hồng Quế đã theo ông trong những năm tháng hoạt động bí mật giữa lòng Sài Gòn. Phía sau cái tên ấy là một người chiến sĩ đã dành tuổi trẻ cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, TP Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông mang bí danh Năm U.Som, tự Mai Hồng Quế, là cán bộ cấp Tiểu đoàn, C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Ông được giao hoạt động trong nội thành, nơi tập trung những cơ quan quan trọng của đối phương. Nhiệm vụ gồm trinh sát mục tiêu, thu thập tài liệu, xây dựng cơ sở cách mạng, vận động quần chúng và báo cáo thường xuyên tình hình về Bộ Chỉ huy.

Để có thể hoạt động ngay giữa lòng địch, ông phải thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Với thân phận Mai Hồng Quế, ông đóng vai nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập.

Ông còn được bố trí làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Công việc giúp ông có điều kiện tiếp cận nhiều tài liệu và thông tin quan trọng.

Trần Văn Lai từng lấy được bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn. Ông chia bản đồ thành nhiều mảnh nhỏ, đánh ký hiệu thứ tự rồi ngụy trang dưới đệm xe và bánh xe sơ cua để đưa ra ngoài.

Những tài liệu ấy sau đó phục vụ hoạt động của lực lượng cách mạng trong thành phố. Chiếc xe ô-tô màu trắng biển số EL-6899 mà ông sử dụng hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

Từ năm 1962, ông còn trực tiếp xây dựng các căn cứ bí mật. Ông bán hai căn biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3.

Tại đây, ông tự đào hầm, đưa hàng chục tấn đất đá ra ngoài mà không để đối phương phát hiện. Sau đó, ông tự lái ba chuyến ô-tô chở vũ khí về cất giấu.

Hơn 2,5 tấn vũ khí được bảo quản trong hầm, phục vụ Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Các lực lượng biệt động sử dụng số vũ khí này để tiến công nhiều mục tiêu quan trọng như Dinh Độc Lập, Tòa Đại sứ Mỹ, Đài phát thanh và Bộ Tư lệnh Hải quân.

Năm 1966, Trần Văn Lai tiếp tục tìm căn nhà số 42/82 Nguyễn Văn Thành, Bà Chiểu để xây dựng hầm nổi làm căn cứ mật dự bị cho Sở Chỉ huy.

Sau Tết Mậu Thân, thân phận của ông bị phát hiện. Chính quyền Việt Nam cộng hòa truy bắt gắt gao và treo thưởng hai triệu đồng cho việc bắt giữ Mai Hồng Quế. Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu.

Theo lệnh của tổ chức, ông lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Sau này, tên tuổi Trần Văn Lai được biết đến rộng rãi hơn, nhưng những năm tháng hoạt động bí mật của ông vẫn luôn gắn với cái tên Mai Hồng Quế. Đó là một cái tên từng tồn tại giữa lòng Sài Gòn như một người bình thường, nhưng bên trong lại là một chiến sĩ đang mang trên mình nhiệm vụ đặc biệt.

Cuộc đời ông là câu chuyện về sự mưu trí, lòng dũng cảm và tinh thần sẵn sàng hy sinh vì đất nước. Những kỷ vật còn lại hôm nay giúp thế hệ sau hiểu hơn về những con người đã âm thầm góp sức làm nên ngày thống nhất.