Phạm Ngũ Lão

Từ những trận đánh quyết liệt năm 1285 và 1288 đến các cuộc chinh chiến sau năm 1288 gắn với tên tuổi Phạm Ngũ Lão trong một giai đoạn nhiều biến động. Đằng sau kết quả được ghi nhớ là cả một bối cảnh phải tính đến lực lượng, thời cơ và khả năng phối hợp giữa nhiều bộ phận. Khi nhìn lại sự kiện này, điều đáng chú ý không chỉ là thắng lợi hay khó khăn trước mắt, mà còn là cách vai trò của Phạm Ngũ Lão được đặt vào tiến trình rộng hơn của cuộc đấu tranh giữ nước.

Phạm Ngũ Lão sinh năm 1255 tại làng Phù Ủng, nay thuộc Hưng Yên. Ông xuất thân không phải từ hoàng tộc nhưng trở thành một trong những danh tướng nổi bật nhất của nhà Trần. Phạm Ngũ Lão được Trần Hưng Đạo trọng dụng, tham gia hai cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông năm 1285 và 1288, sau đó tiếp tục giữ nhiều chức vụ quân sự cao. Ông cũng để lại thơ văn, nổi tiếng nhất là bài Thuật hoài. Thời Trần là giai đoạn Đại Việt có một bộ máy nhà nước tương đối ổn định nhưng đồng thời phải đối diện với thách thức quân sự đặc biệt lớn từ đế quốc Mông Cổ và nhà Nguyên.

Triều đình huy động lực lượng từ hoàng tộc, quân đội chính quy, dân binh và các địa phương, đồng thời sử dụng chiến lược rút lui để bảo toàn chủ lực rồi phản công khi đối phương suy yếu. Trong hoàn cảnh đó, tài năng của nhiều tướng lĩnh được thể hiện ở cả khả năng chiến đấu, tổ chức hậu cần, liên lạc và phối hợp giữa các đạo quân. Sau chiến tranh, triều đình phải nhanh chóng khôi phục sản xuất và ổn định xã hội.

Nhiều nhân vật thời Trần vì vậy được ghi nhớ không chỉ qua một trận đánh riêng lẻ, mà qua cả quá trình tham gia xây dựng triều chính, chỉ huy quân đội và để lại tác phẩm văn chương hoặc dấu ấn trong đời sống chính trị. Nhà Trần xây dựng một lực lượng quân sự có khả năng huy động cả quý tộc lẫn những người có tài ngoài hoàng tộc. Phạm Ngũ Lão là ví dụ tiêu biểu cho việc dùng người theo năng lực.

Thời kỳ ông trưởng thành cũng là lúc Đại Việt đối mặt với các cuộc xâm lược lớn từ đế quốc Nguyên - Mông. Những chiến dịch liên tiếp tạo điều kiện để tài năng quân sự của ông được thể hiện. Trong cuộc chiến năm 1285, Phạm Ngũ Lão tham gia các trận đánh tại vùng biên, rồi góp sức trong quá trình rút quân chiến lược và phản công. Khi đạo quân Toa Đô từ phía Nam đánh ra, ông tiếp tục tham gia những chiến dịch quan trọng cùng các tướng nhà Trần.

Năm 1288, ông lại góp mặt trong cuộc kháng chiến lần thứ ba. Sau những chiến công ấy, Phạm Ngũ Lão được triều đình liên tục thăng chức và trở thành một trong những tướng lĩnh hàng đầu. Kết quả của sự kiện tạo nên những thay đổi tiếp theo trong hoạt động của nhân vật hoặc trong tình hình đương thời. Những mốc này đều nằm trong phần tiểu sử và diễn biến lịch sử đã được các cơ quan nghiên cứu, bảo tàng và tài liệu chính thống sử dụng khi giới thiệu về Phạm Ngũ Lão.

Trong toàn bộ cuộc đời của Phạm Ngũ Lão, sự kiện này có quan hệ với một chặng khác là “Từ người dân Phù Ủng đến tướng dưới trướng Trần Hưng Đạo”. Truyền thống sử liệu kể rằng Phạm Ngũ Lão được Trần Hưng Đạo chú ý vì khí chất và ý chí khác thường. Sau khi được thu nhận, ông được rèn luyện và nhanh chóng thể hiện năng lực. Từ một người không thuộc hàng vương hầu, ông trở thành tướng thân cận của Hưng Đạo Vương.

Con đường này phản ánh cách nhà Trần thu hút nhân tài trong lúc cần chuẩn bị cho chiến tranh lớn. Phạm Ngũ Lão về sau còn trở thành con rể của Trần Hưng Đạo. Sau chiến thắng chống Nguyên - Mông, Phạm Ngũ Lão tiếp tục được triều đình giao chỉ huy quân đội và tham gia nhiều chiến dịch. Ông được thăng qua nhiều chức vụ, được ban các loại phù hiệu và được đánh giá là tướng văn võ toàn tài. Khi ông mất năm 1320, vua Trần Minh Tông nghỉ chầu để tỏ lòng thương tiếc.

Hình ảnh Phạm Ngũ Lão được thờ phụng ở nhiều nơi, đặc biệt tại quê hương Phù Ủng. khi nhắc đến “Những trận đánh quyết liệt năm 1285 và 1288”, điều cần giữ lại trước hết là chuỗi sự kiện xác định được bằng sử liệu: hoàn cảnh lịch sử, vị trí của Phạm Ngũ Lão, những việc đã diễn ra, kết quả và giai đoạn tiếp nối. Phạm Ngũ Lão sinh năm 1255, trở thành tướng dưới quyền Trần Hưng Đạo và tham gia các cuộc kháng chiến chống Nguyên - Mông.

Sau chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, ông tiếp tục được triều Trần giao nhiều nhiệm vụ quân sự. Tư liệu ghi nhận ông tham gia nhiều lần hành quân chống lực lượng từ Ai Lao và các chiến dịch ở phía nam. Hoạt động quân sự kéo dài qua nhiều đời vua cho thấy vai trò của Phạm Ngũ Lão không kết thúc cùng chiến tranh Nguyên - Mông. Ông tiếp tục là một tướng quan trọng trong việc bảo vệ biên giới. Kết quả này cho thấy sự kiện đã tạo ra một thay đổi hoặc một dấu mốc cụ thể trong hoạt động của Phạm Ngũ Lão.

Phạm Ngũ Lão mất năm 1320, để lại tên tuổi như một danh tướng tiêu biểu của nhà Trần và cũng có trước tác thơ văn. Ở góc độ tiểu sử, sự kiện này là một lát cắt riêng của Phạm Ngũ Lão. Sau đó diễn ra sự việc: Sau chiến thắng Bạch Đằng năm 1288, ông tiếp tục được triều Trần giao nhiều nhiệm vụ quân sự. Những diễn biến về sau gồm: Phạm Ngũ Lão mất năm 1320, để lại tên tuổi như một danh tướng tiêu biểu của nhà Trần và cũng có trước tác thơ văn.

Trong những giai đoạn chiến tranh, yếu tố dân chúng luôn có vai trò nền tảng. Lực lượng chiến đấu cần nơi đứng chân, thông tin, lương thực, phương tiện và sự che chở của địa phương. Bởi vậy, khi xem xét từ những trận đánh quyết liệt năm 1285 và 1288 đến các cuộc chinh chiến sau năm 1288, có thể thấy dấu ấn của Phạm Ngũ Lão gắn với khả năng huy động và phối hợp nhiều nguồn lực xã hội. Đây là điểm giúp giải thích vì sao một lực lượng có thể duy trì hoạt động trong điều kiện chênh lệch và biến động kéo dài.

Khi đặt từ những trận đánh quyết liệt năm 1285 và 1288 đến các cuộc chinh chiến sau năm 1288 vào toàn bộ hành trình của Phạm Ngũ Lão, có thể thấy đây là một mắt xích quan trọng chứ không phải chi tiết đứng riêng. Giá trị của sự kiện nằm ở việc nó cho thấy nhân vật đã phản ứng thế nào trước yêu cầu của thời đại, đã tạo ra ảnh hưởng gì trong phạm vi mình hoạt động và đã để lại kinh nghiệm gì cho những người đi sau. Chính những mối liên hệ ấy làm cho câu chuyện vẫn có ý nghĩa khi được nhìn lại từ hiện tại.