Khu Đền Tháp Mỹ Sơn

Mỹ Sơn hình thành từ thế kỷ IV dưới thời vua Bhadravarman, khi thung lũng Mỹ Sơn được chọn làm thánh đô – trung tâm tôn giáo, tín ngưỡng quan trọng của Vương quốc Chămpa cổ. Tọa lạc ở phía tây kinh đô Simhapura (Trà Kiệu) và gần cảng thị Hội An xưa, thánh địa này nằm giữa núi rừng hùng vĩ và gắn liền với dòng suối thiêng chảy vào sông Thu Bồn. Ngay từ buổi đầu, Mỹ Sơn đã trở thành nơi các vua Chăm xây dựng đền tháp để hành lễ, dâng cúng thần linh, xác lập tính chính danh cho vương quyền, và tưởng niệm những chiến công của mình. Các đền tháp tại đây chủ yếu thờ thần Siva dưới biểu tượng Linga – vị thần bảo trợ tối cao của vương quốc Chămpa. Trong suốt gần mười thế kỷ, Mỹ Sơn liên tục được các triều đại Chămpa trùng tu, mở rộng. Ngôi đền đầu tiên bằng gỗ bị hỏa hoạn vào thế kỷ VI, nhưng đã được vua Sambhuvarman phục hồi vào thế kỷ VII; từ đó về sau, mỗi vị vua Chăm khi lên ngôi đều xây thêm đền tháp mới hoặc tu bổ lại những đền cũ bị hư hại. Thánh địa Mỹ Sơn vì vậy ngày càng phát triển, trở thành trung tâm tôn giáo quan trọng nhất của cả vương quốc. Đã có giai đoạn Mỹ Sơn tạm lu mờ (thế kỷ VIII–IX) khi vương triều dời đô và lập thánh địa mới ở Nha Trang (Pô Nagar), nhưng đến đầu thế kỷ X, đạo Siva được phục hưng, Mỹ Sơn lại được tu bổ và xây thêm hàng loạt đền tháp mới. Sang thế kỷ XI, các cuộc chiến tranh với láng giềng gây tổn hại nặng cho đền tháp Mỹ Sơn, song vua Chăm sau đó đã cho sửa chữa, khôi phục lại nhiều công trình. Việc xây dựng, tôn tạo ở Mỹ Sơn tiếp tục đến thế kỷ XIII – vua Jaya Paramesvaravarman II (1234) được coi là vị vua cuối cùng có công tu bổ thánh địa này. Từ sau thế kỷ XIII, sử liệu không còn nhắc đến việc xây đền tháp tại Mỹ Sơn nữa, khép lại gần một thiên niên kỷ phát triển liên tục của thánh địa. Qua chặng đường dài đó, Mỹ Sơn đã ghi dấu sự phát triển rực rỡ của nền văn hóa – nghệ thuật Chămpa, bảo tồn trong lòng mình nhiều phong cách kiến trúc độc đáo qua các thời kỳ lịch sử.