KHÚC HẠO - NHÀ CẢI CÁCH ĐẶT NỀN MÓNG CHO NỀN TỰ CHỦ ĐẦU THẾ KỶ X

KHÚC HẠO - NHÀ CẢI CÁCH ĐẶT NỀN MÓNG CHO NỀN TỰ CHỦ ĐẦU THẾ KỶ X

Năm sinh - mất: Chưa rõ - 917

Quê quán: Cúc Bồ, Hồng Châu, nay thuộc khu vực Ninh Giang, Hải Dương

Danh hiệu: Tiết độ sứ Tĩnh Hải quân; Khúc Trung Chủ

Nếu Khúc Thừa Dụ là người mở đầu cho bước chuyển từ thời kỳ lệ thuộc sang một giai đoạn tự chủ của người Việt, thì Khúc Hạo là người tiếp tục biến nền tự chủ ấy thành một hệ thống quản lý thực tế. Nối nghiệp cha năm 907, ông không chỉ giữ quyền kiểm soát Tĩnh Hải quân trước những biến động của Trung Quốc mà còn tiến hành hàng loạt cải cách về hành chính, hộ tịch, thuế khóa và lao dịch. Từ việc chia lại đơn vị hành chính đến lập sổ hộ khẩu, điều chỉnh thuế ruộng và giảm gánh nặng phu dịch, Khúc Hạo đã đặt những viên gạch quan trọng cho quá trình hình thành một chính quyền tự chủ của người Việt.

K

húc Hạo sinh ra trong dòng họ Khúc, một hào tộc có thế lực ở vùng Hồng Châu, Cúc Bồ. Đây là vùng đất nằm ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ, có vị trí thuận lợi về giao thông và kinh tế. Cha ông là Khúc Thừa Dụ, một hào trưởng địa phương có uy tín lớn. Trong bối cảnh nhà Đường suy yếu nghiêm trọng vào đầu thế kỷ X, Khúc Thừa Dụ đã nắm lấy thời cơ, tiến vào Đại La và trở thành người đứng đầu Tĩnh Hải quân. Việc một hào trưởng người Việt nắm giữ chức Tiết độ sứ đã mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử dân tộc.

Năm 907, Khúc Thừa Dụ qua đời. Khúc Hạo kế nghiệp cha, tiếp tục giữ chức Tiết độ sứ Tĩnh Hải quân. Nhà Đường lúc này đã sụp đổ, Trung Quốc bước vào thời kỳ Ngũ Đại Thập Quốc với những cuộc tranh giành quyền lực liên miên. Nhà Hậu Lương thay thế nhà Đường ở Trung Nguyên nhưng quyền lực thực tế của các chính quyền phương Bắc đối với vùng đất Tĩnh Hải quân đã suy yếu đáng kể. Trong bối cảnh ấy, Khúc Hạo vừa phải duy trì quan hệ đối ngoại khôn khéo, vừa phải củng cố chính quyền ở bên trong.

Điều đáng chú ý trong sự nghiệp của Khúc Hạo là ông không lựa chọn cách đối đầu trực diện với các thế lực phương Bắc khi nền tự chủ còn non trẻ. Ông tiếp tục sử dụng danh nghĩa và hệ thống chức tước của thời kỳ đó để duy trì sự ổn định bên ngoài, trong khi từng bước xây dựng một bộ máy quản lý do người Việt nắm giữ ở bên trong. Chính sách ấy giúp vùng Tĩnh Hải quân tránh được một cuộc chiến tranh quy mô lớn trong thời gian ông cầm quyền và tạo điều kiện để chính quyền bản địa củng cố thực lực.

Nhưng nếu chỉ giữ được thành Đại La mà không xây dựng được một chính quyền có tổ chức thì nền tự chủ vẫn rất mong manh. Khúc Hạo hiểu điều đó. Vì vậy, nhiệm vụ quan trọng nhất của ông là xây dựng lại bộ máy quản lý từ trung ương xuống cơ sở. Đây chính là điểm làm nên dấu ấn đặc biệt của Khúc Hạo trong lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ X.

Ông tiến hành chia lại đơn vị hành chính trong cả nước thành năm cấp: lộ, phủ, châu, giáp và xã. Trong đó, giáp và xã là những đơn vị hành chính cơ sở có ý nghĩa đặc biệt. Việc xây dựng hệ thống quản lý đến tận cơ sở giúp chính quyền có thể kiểm soát dân cư, đất đai và nghĩa vụ của người dân một cách có hệ thống hơn. Theo các tài liệu lịch sử Việt Nam, đây là một trong những lần đầu tiên các cấp quản lý giáp và xã được xác lập rõ ràng trong hệ thống hành chính của nước ta.

Cải cách hành chính của Khúc Hạo không chỉ nhằm mục đích quản lý lãnh thổ. Nó còn thể hiện một bước chuyển quan trọng trong tư duy xây dựng chính quyền. Nếu trước đó quyền lực chủ yếu dựa vào các trung tâm cai trị do chính quyền phương Bắc đặt ra, thì nay một người đứng đầu bản địa bắt đầu tổ chức lại đất nước theo nhu cầu thực tế của cư dân địa phương. Chính quyền tự chủ vì thế dần có bộ máy, có địa giới, có người quản lý và có phương thức thu nhận thông tin về dân chúng.

Một cải cách quan trọng khác của Khúc Hạo là lập sổ hộ khẩu. Người dân được kê rõ họ tên, quê quán và được quản lý thông qua các đơn vị cơ sở. Việc lập hộ tịch không chỉ giúp chính quyền biết được dân số mà còn tạo cơ sở cho việc tổ chức thuế khóa, lao dịch và các nghĩa vụ khác. Đây là một bước tiến quan trọng trong quá trình hình thành một nhà nước có khả năng quản lý dân cư thay vì chỉ dựa vào những mối quan hệ cai trị rời rạc.

Đối với Khúc Hạo, xây dựng chính quyền không có nghĩa là tăng thêm gánh nặng cho nhân dân. Trái lại, ông chủ trương một chính sách được sử sách khái quát bằng tinh thần “chính sự cốt khoan hòa”, tức việc cai trị phải khoan dung, đơn giản và làm cho dân được yên. Tư tưởng này trở thành một trong những đặc điểm nổi bật nhất khi hậu thế đánh giá về thời kỳ ông cầm quyền.

Trong lĩnh vực kinh tế, Khúc Hạo tiến hành điều chỉnh chế độ điền tô, tức các khoản thu liên quan đến ruộng đất. Ông thực hiện chủ trương bình quân thuế ruộng, nhằm tổ chức lại cách thu thuế và hạn chế những bất hợp lý trong chế độ cũ. Cùng với đó, ông bãi bỏ hoặc giảm nhẹ các khoản phu dịch nặng nề đối với người dân. Những chính sách này được các nguồn lịch sử mô tả bằng cụm từ “bình quân thuế ruộng, tha bỏ lực dịch”.

Đây là một thay đổi có ý nghĩa rất lớn đối với đời sống người dân. Trong một xã hội nông nghiệp, ruộng đất và lao động là nguồn lực căn bản. Nếu thuế ruộng quá nặng hoặc người dân liên tục bị huy động đi lao dịch, sản xuất sẽ bị ảnh hưởng và đời sống trở nên khó khăn. Việc điều chỉnh thuế và giảm phu dịch vì thế vừa mang ý nghĩa kinh tế vừa góp phần củng cố sự ổn định xã hội.

Chính sách của Khúc Hạo cũng cho thấy một tư duy khác với kiểu cai trị chỉ chú trọng vào việc thu thuế và huy động nhân lực. Chính quyền muốn tồn tại lâu dài phải tạo điều kiện để người dân yên ổn sản xuất. Người dân có cuộc sống ổn định thì nguồn lực của đất nước mới được duy trì, xã hội mới có khả năng chống đỡ trước những nguy cơ từ bên ngoài.

Nhờ những cải cách ấy, chính quyền của Khúc Hạo dần có một nền tảng quản lý tương đối hoàn chỉnh hơn. Hệ thống hành chính được sắp xếp lại, dân cư được thống kê, thuế khóa được điều chỉnh và phu dịch được giảm nhẹ. Những việc này nghe có vẻ rất “hành chính”, nhưng trong bối cảnh đầu thế kỷ X, đó chính là những bước đi căn bản để biến một vùng đất đang thoát khỏi sự chi phối của chính quyền phương Bắc thành một cộng đồng có khả năng tự quản lý.

Khúc Hạo cũng phải đối mặt với một thách thức lớn từ bên ngoài. Sau khi nhà Đường sụp đổ, Trung Quốc bị chia thành nhiều thế lực. Ở phía Nam Trung Quốc, Lưu Ẩn rồi Lưu Nham xây dựng thế lực tại Quảng Châu và sau đó hình thành nước Nam Hán. Các thế lực này vẫn muốn duy trì ảnh hưởng đối với Tĩnh Hải quân. Vì thế, việc Khúc Hạo giữ được vùng đất của mình trong khoảng một thập niên không đơn giản chỉ là một công việc hành chính, mà còn là một bài toán ngoại giao và an ninh.

Khúc Hạo lựa chọn cách ứng xử thận trọng. Ông vừa củng cố nội lực vừa tránh tạo ra một cuộc xung đột không cần thiết với các thế lực phương Bắc. Chính sự kết hợp giữa cải cách bên trong và ngoại giao bên ngoài giúp nền tự chủ được duy trì trong những năm ông nắm quyền. Đây cũng là điểm khác biệt giữa việc giành quyền kiểm soát một vùng đất và việc thực sự xây dựng được một nền tự chủ có khả năng tồn tại.

Trong thời gian Khúc Hạo cầm quyền, Đại La tiếp tục là trung tâm chính trị quan trọng. Từ đây, ông tổ chức bộ máy quản lý và điều hành vùng Tĩnh Hải quân. Thành Đại La vốn đã có vị trí quan trọng từ thời kỳ Bắc thuộc, nhưng dưới chính quyền họ Khúc, nó trở thành trung tâm của một chính quyền bản địa ngày càng rõ nét hơn.

Một trong những điều đáng chú ý nhất là cải cách của Khúc Hạo không mang tính phô trương. Ông không xưng đế, không đặt quốc hiệu mới và cũng không tuyên bố một cuộc chiến tranh giành độc lập theo cách về sau các triều đại thường làm. Trên danh nghĩa, họ Khúc vẫn sử dụng những chức tước trong hệ thống chính trị đương thời. Nhưng bên trong, quyền lực thực tế ngày càng nằm trong tay người Việt. Chính vì vậy, nhiều tài liệu lịch sử xem thời kỳ họ Khúc là giai đoạn đặt nền móng căn bản cho kỷ nguyên độc lập, tự chủ sau này.

Đây chính là điểm khiến vai trò của Khúc Hạo trở nên đặc biệt. Độc lập không phải lúc nào cũng bắt đầu bằng một trận chiến lớn. Trong trường hợp của họ Khúc, quá trình tự chủ được xây dựng từng bước thông qua việc người Việt giành quyền quản lý thực tế, tổ chức bộ máy hành chính, kiểm soát dân cư, điều chỉnh thuế khóa và xây dựng một chính quyền phù hợp với lợi ích của cộng đồng cư dân bản địa.

Năm 917, Khúc Hạo qua đời. Sau ông, con trai là Khúc Thừa Mỹ kế nhiệm chức Tiết độ sứ. Thời kỳ Khúc Hạo cầm quyền kéo dài khoảng mười năm, nhưng những cải cách ông để lại có ảnh hưởng vượt xa khoảng thời gian ấy. Khúc Thừa Mỹ tiếp tục duy trì chính quyền họ Khúc trong một thời gian, trước khi thế lực Nam Hán tiến quân và đánh bại ông.

Dù chính quyền họ Khúc cuối cùng không thể duy trì liên tục, nền tảng mà Khúc Hạo xây dựng không mất đi. Dương Đình Nghệ, vốn từng là tướng của họ Khúc, sau này nổi lên chống quân Nam Hán, giành lại Đại La năm 931 và tiếp tục duy trì nền tự chủ. Sau Dương Đình Nghệ là Ngô Quyền, người đánh bại quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938. Nhìn theo dòng chảy lịch sử, những thắng lợi ấy là kết quả của một quá trình chuẩn bị lâu dài, trong đó thời kỳ họ Khúc đóng vai trò mở đầu quan trọng.

Nếu Khúc Thừa Dụ là người mở cánh cửa tự chủ, Khúc Hạo là người xây dựng căn nhà đầu tiên bên trong cánh cửa ấy. Ông không chỉ tiếp nhận quyền lực từ cha mà còn biến quyền lực đó thành một hệ thống quản lý cụ thể. Ông tổ chức lại hành chính, lập hộ tịch, điều chỉnh thuế ruộng, giảm phu dịch và duy trì một chính sách đối ngoại thận trọng. Những việc ấy tạo ra một xã hội có trật tự hơn, một chính quyền có khả năng quản lý tốt hơn và một cộng đồng có điều kiện tích lũy nguồn lực để bảo vệ nền tự chủ.

Vì vậy, khi nhắc đến Khúc Hạo, không nên chỉ nhớ ông là con trai của Khúc Thừa Dụ hay một vị Tiết độ sứ đầu thế kỷ X. Ông còn là một trong những nhà cải cách sớm nhất của lịch sử Việt Nam. Trong hoàn cảnh đất nước vừa thoát khỏi một thời kỳ dài bị cai trị từ bên ngoài, ông đã hiểu rằng muốn giữ được quyền tự chủ thì phải xây dựng được một chính quyền có khả năng quản lý đất nước và một xã hội trong đó người dân có thể yên ổn làm ăn.

Dấu ấn lớn nhất của Khúc Hạo vì thế không nằm ở một trận đánh mà nằm trong những thay đổi âm thầm của bộ máy nhà nước. Một cuốn sổ hộ khẩu, một đơn vị hành chính, một cách thu thuế mới hay việc giảm một khoản phu dịch có thể không hào hùng như chiến thắng trên chiến trường, nhưng chính những điều đó tạo nên sức mạnh lâu dài của một quốc gia. Cuộc đời Khúc Hạo cho thấy xây dựng đất nước cũng là một hình thức đấu tranh quan trọng: muốn bảo vệ nền tự chủ phải có tổ chức, có pháp chế, có kinh tế và quan trọng nhất là phải biết đặt cuộc sống của nhân dân vào trung tâm của việc trị nước.

Đối với thế hệ hôm nay, câu chuyện Khúc Hạo để lại một bài học sâu sắc về xây dựng và bảo vệ đất nước. Một quốc gia không chỉ được tạo nên bởi những chiến công quân sự mà còn bởi một bộ máy quản lý hiệu quả, một nền kinh tế ổn định, một xã hội có trật tự và những chính sách hướng đến cuộc sống của người dân. Từ những cải cách của Khúc Hạo cách đây hơn một nghìn năm, có thể thấy rằng độc lập chỉ thực sự bền vững khi đi cùng với năng lực tự quản, tự cường và khả năng xây dựng một xã hội vững mạnh từ bên trong.