KỲ ĐỒNG
ỳ Đồng là biệt hiệu của Nguyễn Văn Cẩm, tương truyền do vua Tự Đức ban cho, có nghĩa là “đứa trẻ kỳ lạ”. Sinh ngày 8-10-1875 tại làng Ngọc Đình, huyện Duyên Hà, tỉnh Hưng Yên (nay thuộc xã Cẩm Vân, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình). Xuất thân trong một gia đình nho học nghèo, không đậu đạt. Khi mới 4, 5 tuổi Nguyễn Văn Cẩm đã bộc lộ những năng khiếu khác thường thông minh lanh lợi, có trí nhớ lạ lùng. Khi mới đi học vỡ lòng, đã nhanh chóng làm quen với các thể thơ phú, đặc biệt là câu đối ứng khẩu. Năm 8 tuổi dự kỳ khảo khóa của tỉnh Hưng Yên, bài của Nguyễn Văn Cẩm được xếp loại ưu. Người ta đồn nhiều về tài tiên tri, về sấm ngữ của Kỳ Đồng, về Kỳ Đồng là hóa thân của Trạng Trình được trời sai xuống giúp dân cứu nước.
Nhân vụ sĩ phu yêu nước ở Thái Bình và Nam Định lợi dụng uy tín của Kỳ Đồng ngày 27-3-1887 tổ chức việc rước Kỳ Đồng để nhen nhóm phong trào chống Pháp nên bọn đô hộ đã đưa cậu bé 13 tuổi này sang Alger (An-giê) học tập với thâm ý tách Kỳ Đồng khỏi phong trào yêu nước, lại được tiếng trọng nhân tài thuộc địa. Sau chín năm du học, đỗ tú tài toàn phần, Kỳ Đồng xin về nước. Bọn đô hộ tưởng đã tranh thủ được nên đồng ý cho về và có ý định giao cho Nam triều sử dụng. Nhưng khi về nước, Kỳ Đồng lại xin đi mở đồn điền ở chợ Kỳ, Yên Thế để tiện liên hệ với nghĩa quân Đề Thám. Cũng thời gian này, Mạch Đĩnh Phúc, thủ lĩnh phong trào Mạc Thiên binh cũng lợi dụng uy tín của Kỳ Đồng mời ông tham gia lãnh đạo phong trào chống Pháp khôi phục nhà Mạc.
Hoảng sợ trước uy tín của Kỳ Đồng và phòng bất trắc có thể xảy ra, theo lệnh của toàn quyền Pôn Đu-me (Paul Doumer), viên chỉ huy đạo binh Yên Thế đã bố trí bắt Kỳ Đồng ở căn cứ chợ Kỳ vào đêm 22-9-1897 rồi bí mật giải về Hải Phòng theo đường thủy. Từ Hải Phòng, chúng lại vội vàng giải Kỳ Đồng vào Sài Gòn. Đến đầu năm 1898, đầy sang Tahiti. Ở đây, ông có liên hệ với vua Hàm Nghis và một số trí thức Pháp tiến bộ.
Tuy ông bị bắt, nhân dân vẫn đồn đại Kỳ Đồng sẽ trở lại lãnh đạo nhân dân chống Pháp, làm cho bọn đô hộ rất lo sợ, chúng đã phải cho báo động và cấm trại lính ở Hải Phòng - Kiến An - Đồ Sơn. Người thanh niên yêu nước tài năng Kỳ Đồng Nguyễn Văn Cẩm ốm chết tại nơi đầy ải năm 1929.
