ký ức còn lại

thơ Hữu Thỉnh, Tổng thư ký (nay là Chủ tịch) Hội Nhà văn Việt Nam, anh đã nhận định: “Với những gì có được từ các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Thi, từ cuộc chiến đấu anh dũng của quân và dân miền Nam, trong đó có việc cầm súng trực tiếp chiến đấu của nhà văn Nguyễn Thi, chúng ta thấy rõ một điều rằng, thành quả của cách mạng, thành quả của nền văn học-nghệ thuật cách mạng đã phải trả bằng trí tuệ và xương máu. Anh Nguyễn Thi là một nhà văn tài năng của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, nhà văn xuất sắc của thế hệ nhà văn trưởng thành trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Hội Nhà văn Việt Nam, các thế hệ nhà văn cầm súng và cầm bút luôn coi anh là một tấm gương lớn, một anh hùng của những người cầm bút”.

Trong phòng lưu niệm của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, bên cạnh chân dung và những tác phẩm của các nhà văn từng công tác tại “nhà số 4”, có tập sổ ghi chép bìa đã sờn rách, giấy ngả màu và nét mực cũng phai nhạt bởi thời gian, nằm khiêm nhường trong một tủ nhỏ, ít người để ý. Nhưng đó là di vật hiếm và quý của một nhà văn-chiến sĩ để lại cho chúng ta trước lúc hy sinh. Di vật đó là của nhà văn-liệt sĩ Nguyễn Thi.

Nhà văn, liệt sĩ Nguyễn Thi. Ảnh do gia đình cung cấp 

Tập sổ ghi chép ấy gồm 24 quyển, trong đó có 20 quyển viết trên vở học trò loại 100 trang và 4 quyển loại 200-300 trang. Trên trang bìa từng cuốn, tác giả ghi số thứ tự bằng mực đỏ. Từng trang được nhà văn chia làm hai nửa, một nửa ghi tư liệu, nửa còn lại dùng để ghi chú, ghi bổ sung, viết đề mục bằng mực đỏ. Ấy là những ghi chép từ khi ông rời Tạp chí Văn nghệ Quân đội bí mật đi B, vào chiến trường Nam Bộ chiến đấu (tháng 5-1962), về Mỹ Tho, Bến Tre... cho đến trước ngày hy sinh ở Sài Gòn trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Nhà văn Ngô Vĩnh Bình (1953-2025), nguyên Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, sinh thời từng khẳng định: “Đối với cá nhân tôi, nhà văn, liệt sĩ Nguyễn Thi là một cây bút lớn tiêu biểu của nền văn học chiến tranh cách mạng. Nguyễn Thi có mặt ở chiến trường rất sớm, từ khi mới ngoài 20 tuổi. Anh tập kết ra Bắc một thời gian rồi lại nằng nặc xin vào chiến trường. Nhà văn Nguyễn Thi nổi tiếng với các nhân vật có thật như chị Út Tịch với câu nói tiêu biểu: Còn cái lai quần cũng đánh. Nhưng ít ai biết ông đã trực tiếp cầm súng như một người lính chiến thực thụ. Khi cơ quan tổ chức hội thảo để làm hồ sơ đề nghị truy tặng danh hiệu anh hùng cho nhà văn Nguyễn Thi, lúc đọc các tham luận, nhiều người đã khóc. Những đóng góp của ông cho văn học và công cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước là rất đáng ghi nhận. Đội ngũ nhà văn Quân đội luôn coi ông là bậc đàn anh, là trụ cột để phấn đấu và hướng tới trong các sáng tác của mình”.

Nguyễn Thi hy sinh đến nay đã gần 60 năm, nhưng đọc lại những cuốn ghi chép của ông vẫn thấy tươi rói hình ảnh một nhà văn giàu nhiệt huyết với dân tộc, với quê hương Nam Bộ, nghiêm túc, say sưa với nghề cầm bút. Ông ghi chép tỉ mỉ về cảnh, về người, về phong tục tập quán, ngôn ngữ của đất Mỹ Tho, Bến Tre... Nhà văn Nguyễn Trọng Oánh, lúc còn sống đã kể rằng: “Nguyễn Thi ra đi để lại một ba lô đã rách, một bộ quần áo cũ, gần 30 tập ghi chép, bản thảo viết dở các tập Ở xã Trung Nghĩa, Ước mơ của đất, Sen trong đồng, Cô gái Ba dừa... Những tập ghi chép và bản thảo đó được anh bọc lại trong một tấm ni lông màu xanh đã thủng lỗ chỗ, bỏ trong thùng sắt, gửi lại cho anh em giữ cứ”.